مقالات

مقالات نوشته شده و ارائه شده ی علی ایتیوندی در همایشها و سایت های معتبر

 
مورفولوژی زبان لکی
نویسنده : علی ایتیوندی - ساعت ۸:۱۱ ‎ب.ظ روز ۱۳٩۱/٢/۱٧
 

مقدمه

می دانیم که نه جنبه آواشناختی و نه جنبه نحوی زبان نشان دهنده خویشاوندی آنها نیست. لذا جنبه افتراق زبان های غیر خویشاوند (تیپ های زبانی) در بخش مورفولوژی بیشتر می باشد. زبان لکی را می توان گفت که هم دارای ویژگی های تیپ زبانهای التصاقی است و هم دارای ویژگی های زبانهای تصریفی، خانواده زبان لکی، شاخه زبان های شمال غربی ایرانی می باشد.

از نظر مورفولوژی زبان های دنیا به جزء چهار تیپ زبانی بشرح زیر می باشد:

1-    تیپ زبان های آمورف یا منوسیلابی

2-    تیپ زبان های فلئکتیو یا تصریفی

3-    تیپ زبن های ایگلوتیناتیو یا التصاقی

4-    تیپ زبان های اینکورپوریزه شده

در تیپ زبان های آمورف تقریبا وندهای اشتقاقی وجود ندارد. در این زبانها واژه های جدید بیشتر از طریق ترکیب و ابداع و قرض ساخته می شوند و نیز جایگاه واژه در جمله تعیین کننده معانی می باشد. البته جایگاه واژه در جمله در سایر زبان ها نیز در معانی بی تاثیر نیست. مثلا در زبان لکی به سه جمله زیر توجه کنید:

1- بآوَم اِرئ تیرون دؤنه چئ. / پدرم به تهران دیروز رفت. (در جواب چه وقتی؟)

2- بآوَم دؤنه اِرئ تیرون چئ. /  پدرم دیروز به تهران رفت. (در جواب کجا؟)

3- اِرِئ تیرون بآوَم دؤنه چئ. / به تهران دیروز پدرم رفت. (در جواب چه کسی؟)

نمونه این گونه زبان ها، زبان های چینی است، نه واژه ها صرف می شوند و نه از وند ها استفاده می شود.

در تیپ زبان های فلئکتیو یا تصریفی هم کلمات دستخوش تغییر می شوند و کلمات جدید بوجود می آورند و هم از وند ها، یعنی پیشوند ها، میان وند ها ، پسوند ها استفاده می شود. بهترین مثال برای این تیپ زبانی خانواده زبان های هند و اروپایی و از جمله زبان فارسی است. تغییر و یا صرف کلمه در بیشتر زبان های هند و اروپایی (بجز زبان آلمانی) از بزرگتر شدن بیش از کلمات جلو گیری کرده و به یک اصل اقتصاد در زبان شناسی جامه عمل می پوشاند. مثلا: به اشکال مفرد و جمع کلمات در زبان انگلیسی و لکی توجه کنید:

لکی

انگلیسی

جمع

مفرد

جمع

مفرد

قولَل

قول

Feet

foot

پیآل

پیا

men

man

حالا اشکال امر و گذشته ساده افعال در دو زبان فارسی و لکی را با هم مقایسه می کنیم:

فارسی

لکی

امر

گذشته ساده

امر

گذشته ساده

بین

دید

ؤین

دی

رو

رفت

چ

چئ

گو

گفت

وش

وِت

شین

نشست

نیش

نیشت

زَن (بزن)

زَد

ئ : بِئ (بزن)

دآء

رَس

رسید

رَس

رَسی

چنانکه ملاحظه می شود در زبان لکی به مانند زبان فارسی اسم و فعل تغییراتی را متحمل می شوند، اما هنگامی که حالتی را بر خود بپذیرد ، فعل و اسم در زبان لکی تنها متحمل پذیرفتن پسوند و یا پیشوند می شود.

فارسی

لکی

حالت فاعلی

حالت مفعولی

حالت فاعلی

حالت مفعولی

تو رفتی.

تو را برد.

تو چین.

تو بردئ. (تو بِرد)

تو زدی.

تو او را زدی.

تو دآت.

تو داینیَأرِن.

تو گفتی.

تو به او گفتی.

تو وِتِت.

تو وِتته بئن.

تو می روی.

تو به آنجا می روی.

تو مَچین.

تو مَچینإرئ وِره.

او سوار شد.

او سوار بر اسب شد.

سُوآر بی.

سُوآرأر اَسپ بی.

علی صدا زده شد. (نایب فاعلی)

علی به دفتر صدا زده شد.

علی خوأنِریایا

علی خوأنریارِئ دَفتر

او خواهد آمد.

او از هجران به وطن خواهد آمد.

آؤ مایا

آؤ اِ هجرون اِرِئ وَطَنَه مایا.

خانه آوار شد.

باران خانه را آوار کرد.

ماله رِمیارِرآ

وارون ماله رِمونیایِرآ

کوه منفجر شد.

آنها کوه را منفجر کردند.

کؤ تُوقیاوآ

کؤون تُوقونیآوآ

علی آمد(در آن زمان).

علی در ان زمان کافران را بر جای خود نشانید.

علی هَتیایا

علی کافرَل نیشتونیاویارا

علی آمده بود(در آن زمان).

علی در آن زمان کافران را کشته بود.

علی هَتیاویایا

علی کافِرَل کوشتیاویایا.

و می بینیم که در زبان لکی فعل و اسم در هنگام پذیرفتن حالتی دچار تغییرات اساسی نمی شود و تنها پسوندی یا که پیشوندی را می پذیرد. لذا اگر از ریشه کلمات صرفنظر کنیم با توجه به این نکته که در استفاده از پسوندها از نظر تعداد هیچ محدودیتی وجود ندارد کلمات بزرگی بوجود می آیند که طول بعضی از کلمات حتی به یک سطر هم می رسد:

اِرانیشتؤینیانیأسِرا (erânïštünyâkyaserâ) : آنها را بر زمین نشانیده است.

اِرا (وند متعدی ساز) نیشت (فعل لازم)، ؤی(وند نقلی گذشته)، ین (وند ضمیر)، یا (وند مجهول ساز)، نی(وند جمع)، أ(نقلی ساز)، س(گذشته ساز)،-ِرا(وند مفعول رایی).

زبان های آموروف

تیپ زبانی آمورف دارای ویژگی های زیر می باشد:

1- واژه ها در داخل جمله تغییر نمی یابد.

2- وند های صرفی و اشتقاقی در اقلیت هستند و تعیین کننده نیستند.

3- جایگاه واژه ها در جمله و تاکید نقش تعیین کننده دارند.

4- برای ایجاد ارتباط در میان واژه ها گاهی واژه ریشه معنای حقیقی خودرا از دست داده و نقش واژه های معین را ایفا می کنند.

5- گاهی، کلمه ای بر اساس موضوع متن نشان دهنده اشیا، حرکت و اشاره می باشد. بدین خاطر است زبانشناسان معتقد هستند که این نوع زبانی فاقد اجزای جمله می باشند.[1]

لازم بذکر است که در حال حاضر هیچ زبانی در جهان پیدا نمی شود تمامی ویژگی های بالا را دارا باشد. یکی از نمونه های این تیپ زبانی، زبان چینی می باشد. برای ایجاد تصوری هر چند خیلی کلی از این نوع زبان ها معانی مختلف واژه «xao» از زبان چینی را در ارتباط با کلمات دیگر از نظر می گذرانیم:

1- «xao jen»: آدم خوب.

2- «siyu xao» خوبی کردن.

3- «dzio xao»: دوستی قدیمی.

4- «xao daçvix»: خیلی عزیز.

زبان های تصریفی یا فلکتیو زبان هایی هستند که در آنها هم واژه ها دستخوش تغییر می شوند. هم دارای وند های صرفی و اشتقاقی هستند. بطور کلی زبانهای تیپ فلکتیو دارای خصوصیات زیر می باشند:

1- ارتباط وندها با خود و ریشه آنقدر قوی است که اغلب تشخیص وند از ریشه غیر ممکن می شود.

2- ریشه کلمات تغییر می یابد‍ و از این طریق واژه های جدید بوجود می آید.

بعنوان مثال اشکال مفرد بعضی از کلمات در بعضی از زبان های فلکتیو را با زبان لکی (التصاقی- تصریفی) مقایسه می کنیم:

تیپ فلکتیو

زبان روسی

مفرد

Druq

دوست

جمع

druzya

دوستان

تیپ التصاقی - تصریفی

لکی

مفرد

دوس

دوست

جمع

دوسَل

دوستان

تیپ فلکتیو

آلمانی

مفرد

bruder

برادر

جمع

brüder

برادران

تیپ التصاقی - تصریفی

لکی

مفرد

برا

برادر

جمع

برآل

برادران

تیپ فلکتیو

انگلیسی

مفرد

man

مرد

جمع

Men

مردان

تیپ التصاقی - تصریفی

لکی

مفرد

پیا

مرد

جمع

پیآل

مردان

چنانکه ملاحظه می شود واِه های "دوست" (در زبان روسی) و "برادر" (در زبان آلمانی) و"مرد" (در زبان انگلیسی) طبق صرف داخلی کلمات تغییر یافته صورت دستوری جدیدی بجود آورده است.

3- معمولا هر وند تصریفی دارای چند عملکرد دستوری است. مثلا "s" در انگلیسی هم وند جمع و هم وند مالکیت می باشد.

همه زبان های فلکتیو دارای خصوصیات یکسانی نیستند. لذا خود آنها به دو دسته تقسیم می شوند:

1- زبان های تصریفی ترکیبی

2- زبان های تصریفی تحلیلی

زبان های التصاقی یا ایگلوتینانیو

زبان های التصاقی زبانهایی هستند که در آنها هم صرف و هم اشتقاق توسط وندها (و تقریبا همه پسوند) بوجود می آید. این تیپ زبانها دارای ویژگی های زیر هستند:

1- وند ها در مقایسه با تیپ های دیگر زبانی ارتباط محکمی با ریشه ندارند. لذا به آسانی می توان کلمات را تجزیه و بخش های تشکیل دهنده را از هم جدا نمود. تجزیه واژه های زیر به عناصر تشکیل دهنده این موضوع را تایید می نماید:

  • piâdâral : piâ (ریشه کلمه، اسم: مرد)، dâr (پسوند مالکیت)، al (پسوند جمع)
  • gâlâwenali: gâ (ریشه کلمه، اسم: گاو)،  lâwn(پسوند فعلی)، al (پسوند جمع)، i (پسوند مجهول ساز).
  • damerûčaqiâbyali: dam (ریشه کلمه، اسم: دهان)، erû (پسوند صفت ساز)، čaqiâ (پسوند فعلی)، by (پسوند فعلی)، al (پسوند جمع)، i(پسوند مجهول).

2- عملکرد تمامی پسوند ها در کلیه کلمات یکی است. نمی توان پسوندی را پیدا کرد که در کلمه ای مثلا مصدر ساز و در کلمه ای دیگر نقلی ساز باشد. برای اثبات این موضوع حالت جمع در دو زبان ایگلوتیناتیو (لکی) و فلکتیو (روسی و فارسی) در بعضی از کلمات از نظر می گذرانیم:

ایگلوتیناتیو - فلکتیو (لکی)

فلکتیو (روسی)

فلکتیو (فارسی)

Ketâw + al

Kniqi

کتابها

Ketâwal é

V kniqax

در کتابها

terâtœmal

Trakrorı

تراکتورها

darsxwanal

Studentov

دانشجویان

dalyâl

morya

دریاها

 

چنانکه ملاحظه می شود. حالت جمع در تیپ التصاقی - تصریقی (لکی) توسط پسوند «al» و «l» جمع بسته می شود. در روسی توسط تکواژهای صرفی i, x, ı, ov, ya و در زبان فارسی با تکواژهای صرفی ها و ان. در ضمن علامت مفعول دری در زبان لکی بصورت پسوند و در دو زبان روسی و فارسی بصورت پیشوند (در و v) عمل می کند.

3-هر یک از پسوند ها در زبانهای التصاقی در یک کلمه فقط یک نقش دارد ولی آنچنانکه مشاهده خواهیم کرد در زبانهای فلکتیو مثلا روسی همزمان به ایفای دو نقش می پردازند.

لکی

روسی

معنا

mardesal

Şkolı

مدرسه ها

taxtál

doski

سیاه تخته ها

چون در زبان لکی (و نیز زبان فارسی) اسم ها در حالت فاعلی فاقد علامت (بعبارت صحیح تر پسوند فاعلی) هستند، پس پسوند های صرفی al و l فقط علامت جمع هستند. اما در زبان روسی پسوند های ı و i هم نقش علامت جمع و هم علامت فاعلی را ایفا می کنند.

زبان های تصریفی (فلکتیو)

زبانهای تصریفی بلحاظ داشتن وندها با زبانهای آمورف و بلحاظ تغییرات در ریشه با زبانهای التصاقی فرق می کند. زبانهای روسی، آلمانی، لاتین، اردو، فارسی تالشی ، عربی، عبری و غیره جزء زبانهای تصریفی هستند. این تیپ زبانها دارای خصوصیات زیر است:

1- وندها با ریشه و همدیگر ارتباط محکمی دارد. بطوریکه اکثرا تجزیه آنها غیر ممکن می شود. نظریه های مختلف در این موارد و از جمله وندها از همین موضوع ناشی می شود.

2- در زبانهی فلکتیو تغییرات داخلی کلمات برای ایجاد صورت های جدید معنایی خیلی قوی است. تعدادی از کلمات متعلق به زبانهای فلکتیو را با یک زبان التصاقی (مشخصا لکی) مقایسه می کنیم:

زبان

گذشته ساده

امر

حال ساده

تیپ زبانی

عربی

Qa:lə

qul

Yəqu:lu

تصریفی

فارسی

Goft

Gu

Miguyəd

تصریفی

انگلیسی

said

say

says

تصریفی

لکی

vaš

vaš

vaši

التصاقی - تصریفی

عربی

Z˚əhəbə

Iz˚həb

yaz˚həbu

تصریفی

فارسی

Rəft

ro

Mirəvəd

تصریفی

انگلیسی

went

go

Goes

تصریفی

لکی

či

č

mači

التصاقی - تصریفی

عربی

əkələ

kil

Yə?kulu

تصریفی

فارسی

xord

xor

Mixorəd

تصریفی

انگلیسی

ate

eat

Eats

تصریفی

لکی

hwârd

bár

mári

التصاقی - تصریفی

 

3- هر وند تصریفی و اشتقاقی دارای چند عملکرد دستوری است. مثلا گروهی از وند ها در زبان روسی هم وند صفت ساز هستند و در عین حال وند حالت، کمیت، و جنس هم می باشند. قبلا در مورد حالت فاعلی و جمع مثال زدیم.

4- در زبان های فلکتیو وند های صفر هم وجود دارد.

خود زبان های فلکتیو به دو گروه الف) سینتتیک (ترکیبی) و ب) آنالیتیک (تحلیلی) تقسیم می شوند.

زبان های اینکورپوریزه شده

ویژگی اصلی این تیپ زبانی این است که جمله حاصل بهم پیوستن بخشهای کلمات تشکیل دهنده آن است که بصورت یک کلمه ادا می شود. بعبارت دیگر هر کدام از جملاتی که ما بکار می بریم در تیپ زبانی اینکورپوریزه شده بصورت یک کلمه ادا می شود. مثلا: جمله «من آمدم تا این را به او بدهم» به یکی از زبانهای هندوهای آمریکای شمالی (زبان چینوکی) معادل i-p-a-l-u-d-am می باشد. و یا در زبان آستک ها nakatl = گوشت، kva = خوردن، ni = من. وقتی آنها می خواهند بگویند «من گوشت می خورم»، چنین می گویند: ninakakva. بطور کلی این تیپ زبان ها را می توانی کلمه-جمله هم بنامیم. گروهی از زبانهای هندویان آمریکا و بعضی زبان های آسیایی از جمله زبان çukot، koryak، kalçadal و غیره را می توان جزء زبانهای انکورپوریزه شده بحساب آورد.

مقوله اسم

تعریف اسم در زبان لکی با زبان هیچ فرقی نمی کند. خود این مقوله دارای دو مقوله «کمیت» و «منسوبیت» می باشد. مقوله کمیت در زبان لکی دارای دو صورت مفرد (تک) و جمع (جمع) می باشد. وند های جمع «أل» و «آل» است. «أل» برای جمع بستن اسامی که آخرین حرف بی صدا و یا صدادار پسین و «آل» برای جمع بستن اسمی که آخرین حرف صدادار پیشین می باشد بکار می رود. این زبان در برخی کلمات دارای شکل مذکر و مؤنث می باشد.

زبان لکی در مقوله اسم و مقوله کمیت یک فرق اساسی با زبان فارسی دارد و عدم استفاده از قواعد و وند های جمع از هیچ یک از زبان هاییکه کلمات از آن ها گرفته است. درست است در مواردی شکل مفرد و در موارد دیگر شکل جمع کلمه را گرفته اما در هر دوصورت با قواعد زبان لکی جمع بسته است. «مسآئِلَأل » (مسئله ها).

جنبه دیگر مقوله کمیت این است که برخلاف زبان انگلیسی اسم همراه با اعداد معین (مانند یک، دو، پنج و ...) و اعداد غیر معین (مانند: کم، زیاد و ...) هماهنگی ندارد و همیشه بصورت مفرد بکار می رود: پَنج کتآو (5 کتاب)، 20 مئ (20 گوسفند)، آیم کَم (افراد کم)، ماشین فِره (ماشین های زیاد[2]).

مقوله منسوبیت در مقوله اسم

اول شخص مفرد:

  • اگر آخرین واج اسم واکه باشد از پسوند (-م ، کَم ، لَکَم) استفاده می شود. مانند دا(مادر) می شود دام (مادرم). برا (برادر) می شود: برام (خانواده ام)، و ...
  • اگر آخرین واج اسم همخوان باشد از پسوند های (أم ، أکَم ، ألَکَم) استفاده می شود. مانند: مالَم (خانه ام) ، ماشینَکَم
  • اگر آخرین واج اسم واکه باشد از پسوند (ت ، کت ، لکَت) استفاده می شود. مانند: دات(مادر تو)، براکَت (برادر تو).
  • اگر آخرین واج اسم واکه باشد از پسوندهای (أت ، أکَت ، ألَکَت) استفاده می شود. مانند:
  • اگر آخرین واج اسم واکه باشد از پسوند (ئ ، کِئ) که در آنها. مانند: دائ (مادر او)
  • اگر آخرین واج اسم واکه نباشد از پسوند (أئ ، أکِئ) استفاده می شود. مانند: مالأئ ، مالَکِئ
  • اگر آخرین واج اسم واکه باشد از پسوندهای (موُن ، کأمون) استفاده می شود. مانند: دامون (مادر ما)
  • اگر آخرین واج اسم همخوان باشد از پسوند (أمون ، أکأمون ، مون) استفاده می شود. مانند: مالأمون (خانه ما)
  • اگر آخرین واج اسم واکه باشد از پسوندهای (تون ، کَتون) استفاده می شود. مانند: داتون (مادر شما)
  • اگر آخرین واج اسم همخوان باشد از پسوندهای (أتون ، دکأتون) استفاده می شود. مانند: مالأتون (خانه شما)
  • اگر آخرین واج اسم واکه باشد از پسوندهای (وُن ، کَأوُن) استفاده می شود. مانند: داوُن (مادر آنها)
  • اگر آخرین واج اسم همخوان باشد از پسوندهای (أوُن ، دکأوُن ، لکأوُن) استفاده می شود. مانند: مالأوُن (خانه آنها)

دوم شخص مفرد:

سوم شخص مفرد:

اول شخص جمع:

دوم شخص جمع

سوم شخص جمع

حالت های اسم

اسم در زبان لکی دارای 7 حالت می باشد: حالت فاعلی ، حالت ملکی ، حالت مفعول الیه ، حالت مفعول بیواسطه ، حالت مفعول فیه ، حالت مفعول منه ، مفعول معه.

کلیه این حالت ها، بجز حالت فاعلی دارای پسوند مربوطه می باشد که از این راه می توان نوع حالت را مشخص کرد. برای شناختن حالت های اسم روش سینتاکتیکی هم وجود دارد. بدین معنی هر کدام از حالت ها در حقیقت به سؤالی جواب می دهد. مثلا جواب سؤال چه کسی؟ کجا؟ و چه چیزی؟ مربوط به حالت فاعلی است. ما در زیر ضمن مشخص نمودن وند های مربوط به حالت های مختلف سؤال های مربوطه را نیز ارائه می دهیم:

حالت فاعلی

به جمله های زیر توجه کنید:

  • حسن نون هُواردئ (حسن ناهار خورد).
  • کؤمون گِرتیإرا (کوه جلوی مارا سد کرد).
  • سگ پاسه مَکِئ (سگ عوعو کرد).

جملات بالا در جواب سؤالهای زیر ادا می شود:

  • کی (چه کسی) نون هوآردئ؟
  • کو (کجا/کدام جا) اراگِرتینونأسِرا؟
  • چَه (چه/چه چیزی) پاسه مَکِئ؟

البته واضح است که در صورت جمع بودن فاعل ادات سؤالی هم جمع خواهد بود: کیوُن؟، کوأل؟ چِئ أل؟

حالت ملکی

ادات های سؤالهای مربوط به حالت ملکی عبارتند از: هئنکی (مال چه کسی)؟، هئنچِئ (مال چه چیزی)؟، هئنکُو (مال کجا)؟.

وند های مربوط به حالت ملکی عبارتند از:

  • آخرین واج اسم مالک واکه یا همخوان باشد از پیشوند (هین) استفاده می شود. مانند: هین دا ، هین مال  ، هین پیا (مال مادر، مال خانواده، مال مرده)

حالت مفعول الیه

ادات های سؤالهای مربوط به این حالت عبارتند از: وه کی (به چه کسی)؟، وه چِئ (به چه چیزی)؟، وِرِئ کُو (به کجا)؟.

وند های مربوط به حالت مفعول الیهی عبارتند از:

  • آخرین واج اسم مالک واکه یا هم خوان باشد از پیشوند های (وه ، عه) استفاده می شود. مانند: وه دا (به مادر)

حالت مفعول بیواسطه

ادات های سؤالهای مربوط به این حالت عبارتند از: کی (چه کسی را)؟، چِئ (چه چیزی را)؟، کُو (کجا را)؟.

وند های مربوط به حالت مفعول بیواسطه عبارتند از:

  • اگر اسم مالک نکره باشد از پسوند های (ئ) استفاده می شود. مانند: کِتاوئ (کتابی را) 
  • اگر اسم مالک معرفه باشد ، غالباً نشانه ای ندارد و نشانه مفعول به فعل می چسبد. مانند : دام آوِردِرِئ تیرون. (مادرم را به تهران آوردم)

حالت مفعول فیهی

ادات های سؤالهای مربوط به این حالت عبارتند از: اِ کی (در چه کسی)؟، اِ چِئ (در چه چیزی)؟، اِ کُو (در کجا)؟.

وند های مربوط به حالت مفعول فیهی عبارتند از:

  • متمم هر چه باشد از پیشوند های (اِ ، اِژ) استفاده می شود. مانند: اِ دام ، اِ مال ، اِ کؤ (در مادر، در خانواده، در کوه)

حالت مفعول منه

ادات های سؤالهای مربوط به این حالت عبارتند از: عَژ کی (از چه کسی)؟، عَژ چِئ (از چه چیزی)؟، عَژ کو(در کجا)؟.

وند های مربوط به حالت مفعول فیهی عبارتند از:

  • متمم هر چه باشد از پیشوند های (اِ ، عَژ) استفاده می شود. مانند: عَژ دام ، عَژ مال ، اِ دام ، اِ کؤ (از مادر، از خانواده، از کوه)

حالت مفعول معه

ادات های سؤالهای مربوط به این حالت عبارتند از: عَرد کی (با چه کسی)؟، عَرد چِئ (با چه چیزی)؟، عَرد کُو (با کجا)؟.

وند های مربوط به حالت مفعول بیواسطه عبارتند از:

  • اگر معطوف علیه معرفه و معطوف معرفه ، از میانوند (آؤ) استفاده می شود و معطوف به علامت (أ) می گیرد. مانند: کِتاوآؤ قِلَمه (کتابی) 
  • اگر معطوف علیه معرفه و معطوف نکره ، از میانوند (آؤ) استفاده می شود و معطوف به علامت (ئ) می گیرد. مانند: کِتاوآؤ قِلَمئ (کتابی) 
  • اگر معطوف علیه نکره و معطوف نکره ، از میانوند (ؤ) استفاده می شود و معطوف به و معطوف الیه علامت (ئ) می گیرند. مانند: کِتاوئ ؤ قِلَمئ (کتابی) 
  • اگر معطوف علیه نکره و معطوف معرفه ، از میانوند (ؤ) استفاده می شود و معطوف علیه علامت (ئ) و معطوف به علامت (أ) می گیرد. مانند: کِتاوئ ؤ قِلَمه (کتابی) 

امکانات‌ واژه‌سازی‌ زبان‌ لکی‌

امکانات‌ واژه‌سازی‌ در هر زبانی‌ شامل‌ سه‌ مولفه‌ بنیادین‌ است‌:

۱ـ تکواژهای‌ آزاد

۲ـ تکواژهای‌ وابسته‌

۳ـ قواعد واژه‌سازی‌

۱ ـ تکواژهای‌ آزاد یا واژه‌های‌ بسیط‌

سرمایه‌ هرزبانی‌ در عرصه‌ واژه‌سازی‌ تکواژهای‌ آن‌ است‌، زیرا دستگاه‌ واژه‌سازی‌ با ترکیب‌ تکواژها کلمات‌ جدید می‌سازد. در این‌ بخش‌، آماری‌ تقریبی‌ از سرمایه‌ زبان‌ لکی‌ در این‌ عرصه‌ به‌ دست‌ می‌دهیم‌.

برای‌ تعیین‌ شمار تکواژها نخست‌ باید گونه‌ زبان‌ را مشخص‌ کرد. زبان‌ لکی‌ عنوانی‌ بسیار کلی‌ است‌، زیرا نه‌ دوره‌ تاریخی‌ آن‌ را مشخص‌ می‌کند و نه‌ گونه‌ اجتماعی‌ آن‌ را. زبانی‌ که‌ در این‌ مقاله‌ مد نظر ماست‌، لکی‌ امروز است‌. شمار تکواژهای‌ این‌ گونه‌ زبانی‌ بیش از 8000 است‌.[3]  می توان گفت که مصالح‌ اصلی‌ واژه‌سازی‌ همین‌ تکواژها هستند که‌ از ترکیب‌ و به‌ هم‌ پیوستن‌ آنها می‌توان‌ ده‌ها هزار واژه‌ ساخت‌[4].

تکواژهای‌ آزاد یا واژه‌های‌ بسیط‌ به‌ مقوله‌های‌ اسم‌ و ضمیر وصفت‌ و قید و فعل‌ و عدد و حروف‌ اضافه‌ و حروف‌ ربط‌ و صوت‌ تقسیم‌ می‌شوند. ولی‌ مقوله‌هایی‌ که‌ در واژه‌سازی‌ غالباً از آنهااستفاده‌ می‌شود عبارت‌اند از: اسم‌، صفت‌، قید، فعل‌. در اینجا در باره‌ هریک‌ از این‌ مقوله‌ها اندکی‌ توضیح‌ می‌دهیم‌:

اسم‌ بسیط‌: در زبان‌ لکی‌ (و به‌ اقرب‌ احتمال‌ در همه‌ زبانها)شمار واژه‌هایی‌ که‌ به‌ مقوله‌ اسم‌ تعلق‌ دارند بیش‌ از واژه‌های‌ دیگر است‌. از این‌ رو، نمی‌توان‌ شمار دقیق‌ اسمهای‌ بسیط‌ را معین‌ کرد و داده‌های‌ آماری‌ که‌ به‌ دست‌ می‌دهیم‌ تقریبی‌ است‌. شمار اسمهای‌ بسیط‌ بر اساس‌ بررسی‌ ما در حدود 3500 است‌. از آنجا که‌ تحول‌ زبان‌ در اسم‌ بیش‌ از مقوله‌های‌ دیگر انعکاس‌ می‌یابد، این‌ مقوله‌ بیش‌ از مقوله‌های‌ دیگر دستخوش‌ قبض‌ و بسط‌ می‌شود. تکواژهای‌جدید این‌ مقوله‌ معمولاً از رهگذر وامگیری‌ به‌ زبان‌ راه‌ می‌یابد. چنانکه‌ در همین‌ هزار سال‌ گذشته‌ در حدود 800 اسم‌ از زبانهای‌ فارسی ، عربی و اروپایی ‌ وارد زبان‌ لکی‌ شده‌ است‌. بنابراین‌، در حدود 23 درصد از کل‌ اسمهای‌ بسیط‌ وام‌واژه‌های‌ اروپایی‌ است‌. اما باید توجه‌ داشت‌ که‌ این‌ درصد در کل‌ اسمهای‌ لکی‌ بسیار کاهش‌ می‌یابد. زیرا ما همه‌ وام‌واژه‌ها را که‌ در زبان‌ اصلی‌ ممکن‌ است‌ بسیط‌ باشند یا نباشند بسیط‌ محسوب‌ می‌کنیم‌ و از همین‌ رو شمار آنها در میان‌ کل‌ واژه‌های‌ لکی‌ (اعم‌ از بسیط‌ و ترکیبی‌) ثابت‌ است‌.

صفت‌ بسیط‌ :شمار صفتهای‌ بسیط‌ در زبان‌ لکی‌ بالغ‌ بر 600 می‌شود که‌ کمتر از یک سوم‌ آنها از زبان‌ عربی‌ ، فارسی ، کردی و اروپایی به‌ وام‌ گرفته‌ شده‌ است‌. شمار صفتهای‌ وام‌ گرفته‌ شده‌ از زبانهای‌ اروپایی‌ (مانند نرمال‌ ، فیت) حدود 30، یعنی‌ تقریباً از 5 درصد کل‌ صفتهای‌ بسیط‌، است‌. مقایسه‌ درصد اسمها و صفتهای‌ قرضی‌ نشان‌ می‌دهد که‌ زبان‌ لکی‌ بیشتر به‌ اسم‌ احتیاج‌ دارد تا به‌ صفت‌. دلیل‌ آن‌ هم‌ این‌ است‌ که‌ زبان‌ لکی‌ با وام‌ گرفتن‌ اسم‌، صفتهای‌ مورد نیاز خود را با استفاده‌ از فرایندهای‌ واژه‌ساختی‌ خود می‌سازد. به‌طور مثال‌ «telïfôn» را وام‌ می‌گیرد، اما صفت‌ «telïfônï»را خود می‌سازد. نکته‌ جالب‌ توجه‌ در مورد صفت‌ آن‌ است‌ که‌ جعل‌ واژه‌ عمدتاً در همین‌ مقوله‌ صورت‌ می‌گیرد. از این‌ دسته‌اند واژه‌ای‌ مانند «xafan‌» که‌ در بین‌ نوجوانان‌ رواج‌ دارد.

قید بسیط‌ :در زبان‌ لکی‌، بسیاری‌ از صفتها می‌توانند نقش‌ قید را نیز ایفا کنند، اما شمار واژه‌های‌ بسیطی‌ که‌ منحصراً قیدند (مانند hár، dir، faqat‌) چندان‌ نیست‌ و حداکثر به‌ ۶۰ می‌رسد.

ماده‌ فعل‌ :درلکی‌ امروز در حدود ۳۰۰ فعل‌ بسیط‌ به‌ کار می‌رود.

هَتِن ، وِتِن ، شیوین ، کوشین ، کِردِن ، گِرَّنِن ، چَمین ، کورچین ، تمین ، دیین ، خنین ، گِرتِن ، بِردِن ، خِنکین ، خلاسین و ...

 افعال‌ در فرهنگها به‌ صورت‌ مصدر ضبط‌ می‌شوند ، ولی‌ مصدر خود از مشتقات‌ فعل‌ است‌. ما در اینجا ستاک‌ حال‌ را ماده‌ فعل‌ در نظر می‌گیریم‌ و ستاک‌ گذشته‌ و مصدر و صفت‌ فاعلی‌ و صفت‌ مفعولی‌ و جز آن‌ را از مشتقهای‌ آن‌ می‌دانیم‌.

۲ ـ تکواژهای‌ وابسته‌

تکواژ وابسته‌، کوچکترین‌ واحد زبانی‌ است‌ که‌ دارای‌ معنا یا نقش‌ دستوری‌ خاصی‌ است‌ اما نه‌ به‌ صورت‌ مستقل‌، بلکه‌ ضرورتاً همراه‌ با واژه‌ آزاد به‌ کار می‌رود؛ مانند «man»، «ai»، «al» در واژه‌های‌: hœnarman، ketâwai، âymal.

در لکی‌، در حدود ۱۳۰ تکواژ وابسته‌ وجود دارد که‌ به‌ سه‌ گروه‌ تقسیم‌ می‌شوند: واژه‌بستها (مانند: am در ketâwam) و وندهای‌ تصریفی‌ (مانند ter در kaĺenter) که‌ دستوری‌اند و در ساختن‌ واژه‌های‌ جدید به‌ کار نمی‌روند. اما وندهای‌اشتقاقی‌ در واژه‌سازی‌ کاربرد دارند و در زمره‌ امکانات‌ واژه‌سازی‌ به‌ شمار می‌آیند. از همین‌ رو با تفصیل‌ بیشتری‌ به‌ آنها می‌پردازیم‌.

وندهای‌ اشتقاقی‌:  وند اشتقاقی‌ عنصری‌ است‌ که‌ به‌ واژه‌ می‌پیوندد و معنی‌ تازه‌ای‌ به‌ آن‌ می‌دهد و در بسیاری‌ موارد مقوله‌ دستوری‌ آن‌ را نیز عوض‌ می‌کند، مانند «man» و «nâk» در hœnarman, garmenâk.

شمار وندهای‌ اشتقاقی‌ در لکی‌ امروز در حدود ۹۰ است‌.  البته‌ تعیین‌ شمار وندهای‌ اشتقاقی‌ امری‌ تقریبی‌ است‌ که‌ به‌ تعریف‌ این‌ وند بستگی‌ دارد. اگر شم‌ زبانی‌ عموم‌ لکی‌زبانان‌ را در نظر بگیریم‌، وندهای‌ اشتقاقی‌ را می‌توانیم‌ به‌ سه‌ گروه‌ اصلی‌ تقسیم‌ کنیم‌:

وند فعال‌: وندی‌ است‌ که‌ برای‌ عامه‌ لکی‌زبانان‌ تشخیص‌ دادنی‌ است‌ و درساختن‌ واژه‌های‌ تازه‌ به‌ کار می‌رود؛ مانند پسوندهای‌ «ï» و «man» در واژه‌های‌ ganï, hœnarman.

وند نیمه‌فعال‌ : وندی‌ است‌ که‌ عموم‌ لکی‌زبانان‌ آن‌ را تشخیص‌ می‌دهند اما از آن‌ در واژه‌سازی‌ معمولی‌ استفاده‌ نمی‌کنند، مانند پسوندهای‌ «kâr» و «gar» در sarkâr, sïngar. از این‌ نوع‌ وند عمدتاً در واژه‌سازی‌ عالمانه‌ استفاده‌ می‌شود.

وند غیرفعال‌:وندی‌ است‌ که‌ برای‌ عامه‌ لکی‌زبانان‌ تشخیص‌دادنی‌ نیست‌.با توجه‌ به‌ تعریفهای‌ سه‌ گانه‌ بالا، شمار پسوندهای‌ فعال‌ و نیمه‌ فعال‌ در لکی‌ امروز حدود ۶۵ است‌.

۳ ـ قواعد واژه‌سازی‌

تکواژهای‌ آزاد و وابسته‌، که‌ شمارشان‌ در لکی‌ امروز در حدود 8000 است‌، واحدهای‌ بنیادین‌ معنی‌رسانی‌اند. این‌ واحدها بر حسب‌ قواعدی‌ به‌ هم‌ می‌پیوندند و واژه‌های‌ پیچیده‌ را می‌سازند. منظور از واژه‌ پیچیده‌ واژه‌ای‌ است‌ که‌ از بیش‌ از یک‌ تکواژ ساخته‌ شده‌ باشد. بنابراین‌، همه‌ واژه‌های‌ غیر بسیط‌ پیچیده‌ محسوب‌ می‌شوند. در زبان‌ لکی‌، برای‌ ساختن‌ واژه‌ پیچیده‌ دو روش‌ عمده‌ وجود دارد: ترکیب‌ و اشتقاق‌.

ترکیب‌، به‌ هم‌ پیوستن‌ دو (و گاهی‌ بیش‌ از دو) واژه‌ برای‌ تشکیل‌ یک‌ واژه‌ مرکب‌ است‌؛ مانند čïjâ‌، âzbeřyâ، xwašřü.

اشتقاق‌، افزوده‌ شدن‌ یک‌ یا چند وند به‌ یک‌ واژه‌ است‌؛ مانند fandâr، nâřœč،hœmlïk.

اشتقاق‌ و ترکیب‌ از فرایندهای‌ تکرارپذیرند و یک‌ واژه‌ پیچیده‌ ممکن‌ است‌ از چندین‌ تکواژ ساخته‌ شده‌ باشد، مانند

 šak ar wež âr[5]: šak+ar+wež+âr

اهمیت‌ ترکیب‌ و اشتقاق‌ در این‌ است‌ که‌ با استفاده‌ از آنها واژه‌هایی‌ ساخته‌ می‌شود که‌ معنایی‌ ترکیبی‌ دارند، به‌ این‌ معنی‌ که‌ با توجه‌ به‌ ساختمان‌ و معنی‌ اجزای‌ تشکیل‌دهنده‌شان‌، می‌توان‌ به‌ مقوله‌ دستوری‌ و معنایشان‌ پی‌ برد.

اهمیت‌ ترکیب‌

از آنجا که‌ در ترکیب‌ حداقل‌ دو واژه‌ به‌ هم‌ می‌پیوندند و یک‌ واژه‌ مرکب‌ می‌سازند و شمار واژه‌های‌ هر زبان‌ بسیار زیاد است‌، این‌ فرایند زایاترین‌ روش‌ واژه‌سازی‌ است‌. به‌ بیان‌ دیگر، به‌ رغم‌ آنکه‌ شمار فرایندهای‌ ترکیبی‌ کمتر از فرایندهای‌ اشتقاقی‌ است‌، به‌ دلیل‌ کثرت‌ امکانات‌ جانشینی‌ در هر فرایند، زایایی‌ فرایندهای‌ ترکیبی‌ بسیار است‌.

در زبان‌ لکی‌ بیش از 40 ساختار ترکیبی‌ وجود دارد، که‌ در زیر شماری از آنها را فهرست‌وار همراه‌ با مثالهایی‌ آورده‌ ایم‌. بدیهی‌ است پرداختن و  تحلیل‌ نحوی‌ و معنایی‌ این‌ ساختارها در این‌ مختصر میسر نیست‌ و باید در کتابهای‌ مفصل‌ دستور انجام‌ شود.

  • اسم‌ + اسم‌ : گادَم ، لِچ سَگ
  • اسم‌ + صفت‌ فاعلی‌ : دَم بَسیا
  • اسم‌ + ستاک‌ حال‌: سینگَر ، دِلگیر
  • اسم‌ + صفت‌ : سَگ آوی ، مِرخآوی ، مِل دُرّ
  • اسم‌ + ستاک‌ گذشته‌ : دَم بَسِریا
  • اسم‌ + همان‌ اسم‌ : پَل پَل ، دَم دَم ، گَل گَل
  • اسم‌ + اسم‌ + ی‌ : چولِباسی
  • فعل‌ امر + فعل‌ امر(مثبت‌ یا منفی) : بُورئ بِچُو
  • اسم‌ + ستاک‌ حال‌ + -َک‌ : مؤی هورَک
  • اسم‌ + صفت‌ مفعولی‌ : دَس نؤیسیا
  • صفت‌ + اسم‌ : سئ رؤی ، کَم آو
  • ضمیر مشترک‌ + ستاک‌ حال‌ : وِژآشار
  • عدد + اسم‌ : هِزارچُو
  • قید + ستاک‌ حال‌ : دؤیرگیر
  • صفت‌ + ستاک‌ حال‌ : تَل گیر
  • صفت‌ + صفت‌ : کَم پیآ
  • قید + صفت‌ :
  • عدد + اسم‌ + ه‌ : دو تَختَه
  • حرف‌ اضافه‌ + اسم‌ و صفت‌ : اِ گیون سئر
  • اسم‌ + حرف‌ اضافه‌ + اسم‌ : چَم آؤ رئ
  • صفت‌ حالیه‌ + همان‌ صفت‌ اولیه‌ : کَم کَم ، گَلَه گَلَه

آنچه‌ در بالا آوردیم‌ شماری از ساختارهایی‌ بود که‌ از رهگذر آنها واژه‌ مرکب‌ (اسم‌، صفت‌، قید) ساخته‌ می‌شد. همان‌طور که‌ گفتیم‌ در لکی‌ از طریق‌ اشتقاق‌ نیز واژه‌سازی‌ صورت‌ می‌گیرد. اشتقاق‌ سه‌ نوع‌ است‌: ۱ ـ اشتقاق‌ از طریق‌ وندافزایی‌ که‌ پربسامدترین‌ نوع‌ اشتقاق‌ است‌؛ ۲ ـ اشتقاق‌ صفر یا تغییر مقوله‌؛ ۳ ـ اشتقاق‌ معکوس‌

در زبان‌ لکی‌ امروز برای‌ ساختن‌ اسم‌ و صفت‌ و قید و فعل‌ در حدود 90 وند اشتقاقی‌ وجود دارد. در اینجا شماری از این‌ وندها را در قالب‌ ساختارهایی‌ که‌ به‌ کار می‌روند فهرست‌وار ذکر می‌کنیم‌.

  • اسم‌ + ی‌ : دَمی ، دَسی
  • اسم‌ فاعل‌ + ی‌ : مِرخداری ، چَه کِنی
  • اسم‌ + گر : آسِنگَر ، سینگر ، خُمگر ،
  • اسم‌ + چی‌ : شِکارچی ، کِشک چی
  • اسم‌ + کار : گَچ کار ، سنگ کار
  • اسم‌ + بنی‌ : دَسَه بَنی
  • اسم‌ + باز : شِمشئرباز ، دمباز
  • اسم‌ + گه : مالگه ، دالگه
  • اسم‌ + دون‌ : خُوآدون ، چی دون
  • اسم‌ + دار : چَم دار ، دس دار ، پادار
  • اسم‌ + -َک : تئخَک ، ریشَک‌
  • اسم‌ + ون‌ : چِنارون ، برارون
  • اسم‌ + ون : گَراوَن ، ایوتون
  • اسم‌ + ال‌ : چِنال ، گنال ، راسال
  • اسم‌ + سار : کؤسار ، سنگسار
  • صفت‌ + ی‌ : گَنی ، خویی ، چویی
  • صفت‌ + بازی‌ : لات بازی ، شابازی
  • صفت‌ + ه‌ : ساؤزه ، سؤره ، کاوه
  • صفت‌ + یت‌ : خوییَت ، گنیت ، خاصیت   
  • صفت‌ + ـ ِ شت‌ : نَرمِشت ،
  • ستاک‌ حال‌ + اک‌ : هوراک
  • ستاک‌ گذشته‌ + ار : کِردار
  • ستاک‌ گذشته‌ + مون‌ : سازمون
  • ستاک‌ گذشته‌ + ـ ِ ن‌ : وِتِن ، هَتِن
  • عدد + ه‌ : هفتَه ، هشته ، چواره ، سإءَ
  • اسم‌ + ونه‌ : یارونه ، زَمونه ، لمونه ، دمونه
  • اسم‌ + ـ َ کی‌ : آوَکی ، شاؤَکی
  • ستاک‌ حال‌ + ا : سِزا ، گستا ، کلا ، پلا
  • ستاک‌ گذشته‌ + یا :‌ سِزیا ، گِستیا ، کلیا ، پلیا
  • اسم‌ + ناک‌ : گَرمِناک ، خئزِناک
  • اسم‌ + ین‌ : رنگین‌ ، خمین ، تَمین ، چَمین
  • اسم‌ + گونا : گنِمگونا‌ ، روسم گونا
  • اسم‌ + واره : گوشواره
  • اسم‌ + وَش : گَنوَش‌ ، راسوَش ، خاصوَش
  • صفت‌ + کار : خلاف‌کار ، گَنَه کار
  • ستاک‌ گذشته‌ + ار : خریدار ، گِلار ، کِلار
  • عدد ترتیبی‌ + ی‌ : سإِمی‌، چوارمی ، دَهءِمی ، بیسِمی
  • اسم‌+ ـ َ کی‌ : زورکی‌، خرکی‌ ، دومَکی ، شاؤَکی ، آوَکی ، لاوَکی

ساختارهای‌ پیشوندی‌:

  • وَه‌ + صفت‌ + ی‌ : وه‌ خویی‌ ، وه گَنی ، وه خاصی ، وه راسی
  • با + اسم‌ : بابَفا ، بادِل ، باسواد ، بااداؤ
  • بئ‌ + اسم‌ : بئ خم‌ ، بئ دل ، بئ کَس ، بئ نظم ، بئ خِش
  • نا + اسم : ناهومید
  • هُم‌ + اسم‌ : هم‌ریش‌، همدس ، همکار ، همجا ، همدل
  • نا + صفت‌ : ناپاک‌ ، ناکس ، ناخاص ، نا راس
  • هُم‌ + ستاک‌ گذشته‌ : هُمزا ، همکؤیژ ، همچِرچ

فرایندهای‌ فعل‌ساز

آنچه‌ تا کنون‌ آوردیم‌ فرایندهای‌ ترکیب‌ و اشتقاقی‌ بود که‌ از رهگذر آنها اسم‌ یا صفت‌ یا قید ساخته‌ می‌شود، اما ترکیب‌ و اشتقاق‌ در ساختن‌ فعل‌ نیز به‌ کار می‌رود:

ترکیب‌

فعل‌ مرکب‌ معمولاً از ترکیب‌ یک‌ اسم‌ یا قید با یکی‌ از افعالی‌ که‌ در زیر می‌آوریم‌ ساخته‌ می‌شود:

  • کِردن‌: تلیفُن‌ کِردن‌ ، صِلاکِردِن ، گورّ کِردِن
  • داءِن‌: حدس‌ داءن ، جاداءن ، رئ داءن
  • گرتِن‌: دُم‌ گرتن‌ ، کراگِرتِن ، گورّ گِرتِن
  • داشتن‌: دوس‌ داشتن‌ ، مئل داشتِن ، جا داشتن
  • کشیین‌: اتو کشیین‌ ، دُم کیشین ، سا کیشین
  • هواردن‌: خصه‌ هواردن‌ ، قِصه هواردن ، بلی هواردِن
  • کَتِن‌: دُم کَتِن ، چاو کَتِن ، راو کَتِن ، خاو کَتِن
  • و ...

اشتقاق‌

  • آ : آهَتِن ، آکَتِن ، آشَنِن ، آسَنِن
  • وَر: وَرگِرتِن ، وَربرّین ، وَرهَتِن ، وَرکَتِن
  • عِئر: عئرمَنین ، عئر رّمین ، عئرکَتِن ، عئرخَلتین
  • اِرا : اِرا گرتن‌ ، اِراهَتِن ، اِراوِتِن ، اِراشَنِن ، اِراکَتِن
  • و ...

توضیح‌: در زبان‌ لکی‌، از طریق‌ اشتقاق‌ صفر نیز فعل‌ ساخته‌ می‌شود. در این‌ فرایند، بی‌آنکه‌ وندی‌ به‌ اسم‌ یا صفت‌ افزوده‌ شود، به‌ فعل‌ که‌ مصدر آن‌ جعلی‌ نام‌ گرفته‌ تبدیل‌ می‌شوند. از چنین‌ افعالی‌ طبیعتا مصدر هم‌ می‌توان‌ ساخت‌: گازین ، نازین

اشتقاق‌ صفر

اشتقاق‌ صفر فرایندی‌ است‌ که‌ در آن‌، بی‌آنکه‌ وندی‌ به‌ واژه‌ افزوده‌ شود، مقوله‌ واژه‌ تغییر کند. مثلاً صفت‌ به‌ اسم‌ یا فعل‌ به‌ اسم‌ تبدیل‌ می‌شود. در لکی‌ این‌ نوع‌ اشتقاق‌ کاربرد فراوان‌ دارد که‌ در اینجا مهمترین‌ انواع‌ آن‌ را ذکر می‌کنیم‌:

تبدیل‌ صفت‌ به‌ اسم‌

این‌ تغییر مقوله‌ پربسامدترین‌ نوع‌ اشتقاق‌ صفر در لکی‌ است‌ و معمولاً هنگامی‌ پدید می‌آید که‌ موصوفِ صفت‌ ، به‌ دلیل‌ کثرت‌ کاربرد یا ویژگی‌های‌ معنایی‌ صفت‌، مشخص‌ باشد. در چنین‌ حالتی‌ دیگر نیازی‌ به‌ ذکر موصوف‌ نیست‌ و صفت‌ به‌ تنهایی‌ می‌تواند نقش‌ اسم‌ را ایفا کند. مثلاً، مشخص‌ است‌ که‌ موصوفِ صفت‌ «دونا(دانا)‌»، انسان‌ است‌. بنابراین‌، وقتی‌ می‌گوییم‌ «دوناله مَزونِن (دانایان می دانند) »، معلوم‌ است‌ که‌ منظورمان‌ آدمهای‌ دانا‌است‌. بدین‌ قرار، بسیاری‌ از صفتها می‌توانند کاربرد اسمی‌ پیدا کنند.

تبدیل‌ ستاک‌ حال‌ و گذشته‌ به‌ اسم‌

برخی‌ ستاکهای‌ حال‌ و گذشته‌ نیز به‌ اسم‌ تبدیل‌ شده‌اند؛ مانند: کَتِن‌ تومین ، شِکین ، چَمین ، قوتین ، سَنِن ، خِرین ، گیردین و... . این‌ فرایند تاریخی‌ است‌ و بعید است‌ که‌ بتوان‌ در واژه‌سازی‌ عالمانه‌ ستاکهای‌ حال‌ و گذشته‌ جدیدی‌ را به‌ اسم‌ تبدیل‌ کرد.

تبدیل‌ صفت‌ به‌ قید

این‌ فرایند نسبتاً پربسامد است‌ و بسیاری‌ از صفتها را می‌توان‌ بدون‌ افزودن‌ وند به‌ صورت‌ قید به‌ کار برد.

  • شاهین چَنئ خُوه مَزونی!
  • ایرِشت فِرَه خُوَه مَرونی!
  • دُوس فِره خاصِم ، ژه مال دؤیرَیَکَم

تبدیل‌ اسم‌ و صفت‌ به‌ فعل‌

در حدود 30 فعل‌ در زبان‌ لکی‌ وجود دارد که‌ از اسم‌ یا صفت‌ ساخته‌ شده‌اند و در کتابهای‌ دستور، مصدر آنها را جعلی‌ یا تبدیلی‌ یا برساخته‌ خوانده‌اند: مانند فَهمین‌، جنگین‌، تُرشین ، چِرچین‌. باید توجه‌ داشته‌ باشیم‌ که‌ مصدر، خود از مشتقهای‌ فعل‌ است‌ و ستاک‌ حال‌ این‌ افعال‌، فهم‌، جنگ‌ و تُرش‌ ، چِرچ است‌ که‌ در اصل‌ اسم‌ یا صفت‌اند.

اشتقاق‌ معکوس‌

این‌ فرایند زمانی‌ اتفاق‌ می‌افتد که‌ اهل‌ زبان‌ یک‌ صورت‌ زبانی‌ را که‌ از نظر آوایی‌ شبیه‌ یک‌ وند است‌، وند به‌ شمار می‌آورند و با حذف‌ آن‌، واژه‌ای‌ می‌سازند که‌ به‌ مقوله‌ دیگری‌ تعلق‌ دارد. برای‌ مثال‌ لکی‌زبانان‌ واژه‌ «قلعی‌» عربی‌را که‌ در اصل‌ اسم‌ است‌ به‌ قیاس‌ با واژه‌هایی‌ مانند «مِسی‌» و «(لعابی)لیاوی‌»، صفت‌ به‌ شمار آورده‌اند و با حذف‌ «ی‌» از پایان‌ آن‌ واژه‌ «قَل‌(قلع)» را ساخته‌اند.

نتیجه‌گیری‌

در این‌ مبحث‌ طرحی‌ کلی‌ از امکانات‌ واژه‌سازی‌ در زبان‌ لکی‌ به‌ دست‌ دادیم‌. و هم چنین درباره تیپ زبانی زبان لکی صحبت به میان آوردیم ، که می توان گفت که لکی دارای ویژگی های زبان های تصریفی و هم چنین التصاقی است که البته می توان بیان داشت که لکی یک زبان تصریفی است. اما در برخی گویش های زبان لکی به مانند "ایوتوندی" می توان رگه هایی از زبان های التصاقی پیدا نمود.

 چنانکه‌ گفتیم‌ سرمایه‌ اصلی‌زبان‌ لکی‌ در عرصه‌ واژه‌سازی‌ 8000 تکواژ آزاد و در حدود 90 وند اشتقاقی‌ است‌ که‌ از طریق‌ ترکیب‌ و اشتقاق‌، واژه‌های‌ جدید می‌سازند.

با استفاده‌ از این‌ فرایندها، واژه‌های‌ پیچیده‌ای‌ ساخته‌ می‌شود که‌ شمارشان‌ چندین‌ برابر تکواژهای‌ آزاد است‌؛ زیرا این‌ فرایندها به‌ صورت‌ پایگانی‌ عمل‌ می‌کنند، یعنی‌ برون‌داد هر کدام‌ می‌تواند به‌ درون‌داد فرایندی‌ دیگر تبدیل‌ شود. مثلاً، از ساختار هُنر + مَن واژه‌ هنرمند ساخته‌ می‌شود و کل‌ این‌ واژه‌ با ستاک‌ حال‌ «گیر» صفت‌ «هُنرمَن گیر» را می‌سازد و از این‌ واژه‌ نیز می‌توان‌ «هُنرمَن گیری‌» را ساخت‌ که‌ در هیچ‌ یک‌ از فرهنگهای‌ موجود ثبت‌ نشده‌ است‌. بنابراین‌، شمار واژه‌های‌ بالقوه‌ زبان‌ به‌ هیچ‌ وجه‌ برابر با شمار مدخلهای‌ فرهنگها نیست‌ و امکان‌ نوآوری‌ در عرصه‌ واژه‌سازی‌ بی‌حد و مرز است‌.


 

منابع‌

  • ایوتوندی ، علی (1390) ، «قواعد دستوری در گفتار مردمان لک» ، خلیلیان ، تهران.
  • حق‌شناس‌، علی‌محمد (۱۳۷۹)، «واژه‌سازی‌ درون‌ متن‌«، نشر دانش‌ (بهار).
  • ساپیر، ادوارد (۱۹۲۱)، زبان‌، درآمدی‌ بر مطالعه‌ سخن‌ گفتن‌ ، ترجمه‌ علی‌محمد حق‌شناس‌ (۱۳۷۶)، تهران‌، سروش‌.
  • صادقی‌، علی‌اشرف‌، «شیوه‌ها و امکانات‌ واژه‌سازی‌ در زبان‌ فارسی‌ معاصر» (۱ـ۱۲) نشر دانش‌ ، از خرداد و تیر ۱۳۷۰ تا مرداد و شهریور ۱۳۷۲٫
  • عبدالمسیح‌، جورج‌ متری‌ و هانی‌ جورج‌ تابری‌، الخلیل‌ ، لبنان‌، ۱۹۹۰ میلادی‌.
  • کشانی‌، خسرو، (۱۳۷۱)، اشتقاق‌ پسوندی‌ در زبان‌ فارسی امروز ، تهران‌، مرکز نشر دانشگاهی‌.
  • کلباسی‌، ایران‌ (۱۳۷۱)ساخت‌ اشتقاقی‌ واژه‌ در لکی‌ امروز ، تهران‌، موسسه‌ مطالعات‌ و تحقیقات‌ فرهنگی‌.
  • مارتینه‌، آندره‌ (۱۹۶۶) مبانی‌ زبان‌شناسی‌ عمومی‌، ترجمه‌ هرمز میلانیان‌ (۱۳۷۹)، تهران‌، هرمس‌.
  • میلانیان‌، هرمز (۱۳۵۰)، «کلمه‌ و مرزهای‌ آن‌ در زبان‌ و خط‌ فارسی‌« ، مجله‌ دانشکده‌ ادبیات‌ و علوم‌ انسانی‌، سال‌ هجدهم‌، شماره‌ ۳، تهران‌، دانشگاه‌ تهران‌.
  • نجفی‌، ابوالحسن‌ (۱۳۷۴)، مبانی‌ زبان‌شناسی‌ و کاربرد آن‌ در زبان‌ لکی‌ ، چاپ‌ چهارم‌، تهران‌، نیلوفر.
    • Aronoff, M. (1970), Word Formation in Generative Grammar , Cambridge, Mass: MIT Press.
    • Baur, L. (1983), English Word – formation , Cambridge : CUP.
    • Chomsky, N. (1965), Aspects of the Theory of Syntax , Cambridge, Mass: MIT Press.
    • Dressler, Wolfgang U. (1988), “Language death”, in Linguistics: the Cambridge Survey: Volume IV, Cambridge University Press.
    • Palmer, Frank (1984), Grammar, second edition, Penguin Books.
    • http://fa.wikipedia.org
    • http://linguist87.blogfa.com
    • http://manqutay.blogfa.com
    • http://persianlanguage.ir


[1] - پ.س. کوزینتسوف، طبقه بندی زبانها بر اساس مورفولوژی، مسکو، 1954، سطر 14، به نقل از آفات قوربانوف، زبانشناسی همگانی، جلد اول، ص. 432.

[2] - مثلاً در جمله «ماشین فِرأمئ سَن» ، یعنی ماشین های زیادی خریدم.

[3] - البته این عدد تخمینی است و ممکن است بیش و یا کم از این شمار باشد، برای این منظور می توان به فرهنگ لکی نوشته آقای عثمانوندی مراجعه کرد.

[4] - البته در اینجا زبان لکی را از دید یک زبان تصریفی مورد بررسی قرار داده ایم. چرا که زبان لکی دارای ویژگی های زبان های التصاقی است و هم دارای ویژگی های زبان های تصریفی.

[5] - کسی که زیاد به خودش شک می کند.


 
 
واجشناسی زبان لکی
نویسنده : علی ایتیوندی - ساعت ٩:۱۳ ‎ب.ظ روز ۱۳٩۱/٢/٥
 

کلیات

آواشناسی زبان لکی علمی است که کلیه آواهای ایجاد شده در جریان گفتار گویشوران کلیه لهجه ها و دیالکت های مردمان لک را مورد بررسی قرار می دهد. از این منظر کلیه آواهای لکی (همچون آواهای سایر زبان ها) بدو بخش عمده «واکه ها» و «همخوان ها» تقسیم میشود. همچنانکه میدانیم فقط آواهایی در الفبای زبان معیار مورد استفاده قرار می گیرد که بتواند معنای کلمه را تغییر دهد. چنین آواهایی واج یا «فونئم» خوانده می شوند. می توان 50 واج را برای زبان لکی معرفی کرد که آنها عبارتند از:

صامت ها- ( همخوان )- consonant

b

d

k

p

z

g

t

r

l

s

ž

m

j

š

n

č

w

h

q

y

ĺ

gh

ŋ

x

f

ť

v

ĝ

ř

مصوّت ها-( واکه ) – vowel

مصوت کوتاه

مصوت بلند

a

â

e

û

o

ï

i

é

ö

ü

ô

á

œ

ã

تفاوت اصلی مصوت های کوتاه وبلند در واجگاه ( یا مخرج صوت ) آن هاست . زبان لکی دارای هفت مصوّت مرکّب  (âo) ، (éo ) ، (ao) ، (â') ، (eâ) ، (ea) ، (âa) نیز   می باشد.

طبقه بندی واجها

طبقه بندی واکه ها:

واکه های زبان لکی بشکل زیر طبقه بندی می شود:

1-    براساس وضعیت افقی زبان (پسین و پیشین بودن)

2-    بر اساس وضعیت عمودی زبان (باز و بسته بودن)

3-    بر اساس وضعیت لبها (گرد و کشیده بودن)

4-   بر اساس ثبات محل تولید (تک صدایی، دو صدایی و سه صدایی بودن)

5-    بر اساس کمیت (کشیده، متوسط و کوتاه تلفظ شدن)

 

  • واکه ها بر اساس وضعیت افقی زبان به 3 دسته تقسیم می شوند:
  •  پیشین (جلو زبانی). مانند: ï, ö, ü, œ, a  
  • میانی (میان زبانی). مانند: é
  • پسین (پس زبانی). مانند: â, o, û, i, ô, ã, á, e  
  • واکه ها بر اساس وضعیت عمودی زبان به 2 دسته تقسیم می شوند:
  • واکه های بسته. مانند: û, ô, ï, i, ü, œ, e ,. از این هفت واکه کیفیت تلفظ پنج تا از آنها (û, ô, ï, i, e) پس زبانی و دوتای دیگر (ü, œ) پیش زبانی می باشد.
  • واکه های باز. مانند: o, ö, â, a, ã, á, é, . که سه تا از آنها (o, â, ã) پس زبانی و چهارتای دیگر (ö, a, á, é) پیش زبانی می باشد. ضمنا واکه é (که پیش زبانی است) نیم بسته می باشد.
  • واکه ها بر اساس وضعیت لبها به 2 دسته تقسیم می شوند:
  •  واکه های گرد. مانند: û، o، ö، ü، ô، œ،. از 4 واکه گرد چهارتایش (û، o،ô، œ) پس زبانی و دو تای دیگر (ö، ü) پیش زبانی می باشد.
  • واکه های کشیده عبارتند از:. a، â، e، ï، i، é، á، ã که چهار تا از اینها (â، e، i، ã) پس زبانی و چهار تای دیگر (ï، é, a، á) پیش زبانی می باشد.
  • واکه ها بر اساس ثبات محل تولید بدو دسته منوفتونگ (تک صدایی) و دیفتونگ (دوصدایی) تقسیم می شوند. هر چند در زبان معیار لکی دیفتونگ وجود ندارد. اما در بعضی از لهجه ها و دیالکت ها دیفتونگ دیده می شود. مثلا در این دیالکت ها از جمله دیفتونگ های زیر را می توان مشاهده نمود:
    • Béonar yal =bénar yak(آنها را به هم بزن)
    • dâonaren = dânaren (به او زدند)
    • seonéžen= senéžen (سه تا از آنها)
    • šãed = šãd (شاهد)

لازم بذکر است که تریفتونگ (سه صدایی) در بعضی از لهجه ها و دیالکت های لکی ایجاد می شوند.

  • Dûãamar gyon kerd (برای حفظ جانش آن دعا را خواندم.)
  • واکه ها بر اساس کمیت به سه دسته تقسیم می شوند (کمیت کوتاه، کمیت متوسط، کمیت کشیده). لازم بذکر است که واکه ها در زبان لکی از نظر کمیت تلفظ ، تقابل بوجود نمی آورند. اما در برخی از گویشهای زبان لکی واکه های کشیده با واکه های متوسط در تقابل هستند. مثلا:
    • Bar =بخور  , Bár =سهم
    • Sam = سم , Sám = ابهت
    • Ram = مموری, Rám = رحم

قانون هماهنگی واکه ها

 

جفت معادل

واکه

ã

â

á

a

é

e

û

ô

ï

i

ü

ö

œ

o

 

با مشاهده جدول بالا می توان به این نتیجه رسید که کلیه واکه های زبان لکی جفت معادل دارند.

 

 

تعادل فوق در جدول زیر جمعبندی شده است:

واکه های سطح پشتی

واکه های سطح جلویی

وضعیت افقی زبان

وضعیت عمودی زبان

وضعیت لبها

ü

 

â / ã

پیشین

پسین

بسته

باز

گرد

کشیده

ï

ô, o

پیشین

پسین

بسته

باز

کشیده

گرد

ö

i, e

پیشین

پسین

بسته

باز

گرد

کشیده

a, á, é, œ

û

پیشین

پسین

بسته

باز

کشیده

گرد

 

نتیجه چنین تعادلی، موجب دو نوع هماهنگی واکه ای:

الف) هماهنگی کامی (damaq ahəngi)

ب) هماهنگی گردی (dodaq ahəngi)

شده  و قانون هماهنگی را بوجود آورده است.

طبق قانون هماهنگی کامی هر واژه لکی که با یکی از حروف پیش زبانی شروع شود بقیه واکه های آن واژه از گروه واج های پیش زبانی ها خواهد بود. مثلا: واژه soŋpeldar(سُنگ پِل دَر) را در نظر می گیریم. اولین واکه این واژه [o] می باشد که واکه پسین است. ملاحظه می شود که بقیه واج ها (  /a/ ،/e/) نیز پس زبانی هستند. قانون هماهنگی کامی را در سایر واژه های لکی نیز می توان مشاهده کرد:

بنا بر این هر گویشور لکی می داند که در هر واژه از چه صداهایی می تواند استفاده نماید. جالب است که طبق این قانون، پسوند های زبان لکی هر کدام دارای اشکالی دارند که گروه واکه های بکار رفته در واژه مشخص می سازد که از کدام پسوند استفاده شود. مثلا پسوند جمع دارای دو شکل (al, l)، پسوند مکان دارای اشکال (ga, gâ, jâ, kon, …)، پسوند شغل نیز دارای اشکال (gar, kar, dar, …) می باشد.

مواردی که قانون هماهنگی کامی عمل نمی کند:

1-   در برخی از کلمات مرکب (که از دو یا چند واژه ای که، در یکی، از واکه های پس زبانی و در دیگری از واکه های پیش زبانی استفاده شده، تشکیل می شوند) قانون هماهنگی کامی نمی تواند عمل کند. مانند کلمه زیر: jüpoř (مرکب از جؤی + پُر).

2-   پس از ورود وزن عروض از ادبیات عربی به ادبیات کلی برای هم قافیه شدن کلمات لکی با کلمات فارسی یا عربی، شاعران مجبور به عدول از قانون هماهنگی کامی شدند. بعنوان مثال به چند بیت محلی اشاره می کنیم:

خودالَم شوگِرئ رَسیم وَه مَطِلاؤ / دِلِم سـاکِن بی ژه پَـژارِئ شـاؤ

***

قورونئ بارّن پَره پَره کَن / مَر مِن دُومئ کِم دَس وَه خَره کَم

***

دِل ها وَه تَوآ دِلآرامَه وه / گاگا وه شیرین گا وه تامَه وه

***

یَکئ روخسار یَکئ داوال پَسَندئ / یَکئ جامَه یَکئ شاوال پَسَندئ

3-   هر چند کلمات دخیل پس از ورود بزبان لکی تابع سیستم آوایی این زبان می شوند، اما بدان معنا نیست قانون هماهنگی اصوات ثابت خواهد ماند. بلکه نوع تغییر در کلمات مختلف باهم فرق می کند. مثلا تغییرات در کلمات دخیل زیر را مورد بررسی قرار می دهیم:

  • «عمر» (omr) عربی (عمر ، زندگانی)
  • - واج /ع/، بعلت عدم وجود آن در زبان لکی، همانند واکه بعد از خود (اگر قبل از ع واکه باشد تبدیل به واکه قبل از خود می شود) درک می شود.
  • واکه o ( در اثر تاثیر همخوان ع) تبدیل به œ می شود
  • طبق سیستم هجایی لکی، هجای (CVCC) و (VCC)، یعنی دو همخوان پشت سر هم بعد از واکه، جزء استثناهاست و جز در چند کلمه وجود ندارد، لذا یک واکه بعد از واج /م/ اضافه می شود و تبدیل به «'œmer» می گردد، اما بر قانون هماهنگی اصوات خللی وارد نمی شود.
  • «صبر» sabr)) عربی. طبق سیستم هجایی یک واج (ای) بعد از واج ب اضافه شده تبدیل به saber می شود. که باز هم بر قانون هماهنگی اصوات خللی وارد نمی شود.
  • اما ورود کلماتی چون «انقلاب» (enqeĺâb)، «سعادت» (seãdat)، «اجتماعی» (ejtemãy) و ... از عربی و «خوشبخت» (xwašbaxt)، «هوشیار» (hûšyâr)، هرچند همراه با تغییراتی بود اما این تغییرات نتوانست از تغییر خود قانون هماهنگی جلو گیری کند.

حال این سؤال پیش می آید که اگر بدلایل فوق قانون هماهنگی کامی در کلمات از بین برود، اتصال پسوند ها چگونه خواهد بود؟ اخذ واژه از زبانهای دیگر با توجه به تیپ زبانی زبان لکی بدون توجه به ساده یا مرکب بودنش انجام می گیرد. و وقتی واژه ای داخل این زبان شد تکواژ محسوب می شود. لذا بعنوان مثال واژه مسائل (جمع مکسر قوم) پس از ورود به زبان لکی دوباره و طبق قاعده دستوری لکی جمع بسته خواهد شد (قومَل) اتصال پسوند نیز با توجه به آخرین واکه کلمه بوجود خواهد آمد. بدین ترتیب هر کدام از کلمات فوق الاشاره دخیل، پسوند های زیر را خواهند گرفت (به چند پسوند اشاره می شود): انقلابَل ، هوشیارَل ، خوشبَختَل

بررسی آواشناسی گویش های لکی نشان می دهد که در کلیه گویشهای لکی قانون هماهنگی اصوات وجود دارد. البته می توان این را بیان کرد که در برخی از لهجه های زبان لکی این هماهنگی دچار به همریختگی شده است. مثلاً در لهجه لکی کرمانشاهی و هرسینی ، این هماهنگی تغییراتی جزئی پیدا کرده است.

ماهیت آواشناختی هماهنگی اصوات

قبل از شرح ماهیت آواشناختی هماهنگی اصوات ذکر این موضوع را از ضروریات می دانیم که هر حادثه (تغییر) یا صورت زبانی بایستی توجیه زبانشناختی داشته باشد. این توجیه یا ناشی از سیستم آواشناسی است و یا از قوانین واژواجی پیروی می کند. مثلا تبدیل واج /n/ در واژه šanba (اولین روز هفته) به واج /m/ تحت تاثیر قوانین واژواجی است. حتی ایجاد واکه [ü] در لهجه نیشابوری واژه «jüja» (جوجه) تحت تاثیر همین قانون می باشد. اما بوجود آمدن جفت های i, ö, ü برای واکه های ï, o, u در اغلب گویشهای لکی ناشی از سیستم آواشناختی این گویشها است. لازم بذکر است که واکه های o, û, â, é از واکه های اولیه گویش های لکی ست. واکه های ï, ö, ü برای تامین هماهنگی و بطور ثانویه بوجود آمدند. اما سؤال این است که چرا هماهنگی اصوات بوجود آمد تا نیاز به خلق جفت های ثانویه باشد؟

همچنانکه می دانیم واکه ها در کلیه زبان ها در سه کمیت تلفظ می شوند: کمیت کوتاه، کمیت متوسط، کمیت کشیده.

کمیت کشیده این امکان را به ماهیچه های اعضای تلفظ (گلو، دهان و زبان) می دهد که از هر وضعیتی خارج و در وضعیتی دلخواه قرار گیرند. بعبارت دیگر زمان خروج از وضعیت تلفظ واکه ای، و ورود به وضعیت تلفظ واکه ای دیگر در حد نیاز می باشد. اما در وضعیت کوتاه و متوسط چنین امکانی وجود ندارد. بیایید یک واژه را از این نظر مورد بررسی و تحلیل قرار دهیم: تکواژ «san» (خرید شکل ماضی از مصدر «سَنِن» یعنی خریدن) با قبول پسوند اول شخص مفرد، یعنی «em» تبدیل به «sanem» می شود. در تلفظ این واژه مجموعه عضله های دهان بایستی از وضعیت تلفظ «a» به وضعیت تلفظ «e» برسد. میدانیم که واکه a پسین، باز و کشیده است. واکه e پیشین، بسته و کوتاه است. چون زمان برای چنین تغییر وضعیتی کافی نیست لذا واکه معادل e با ویژگی پسین یعنی واکه i ایجاد می شود.

با این حساب تلفظ کلمه عربی «عالم» (فارس ها آن را âlem و لک ها âlim تلفظ می کنند)، دخیل در زبان های لکی و فارسی چه توجیه زبانشناختی ای می تواند داشته باشد؟ وقتی قرار بر این است که واکه i این واژه تغییری نکند طبق قانون واژواجی واکه a از نظر کمیت تغییر کرده تبدیل به â (کمیت کشیده) می شود تا زمان لازم تغییر وضعیت را تامین نماید. بنا بر این اگر زمان صرف شده برای تلفظ v1(واکه اول) t1، و زمان صرف شده برای تلفظ c مابین v1 – v2(همخوان بین واکه اول و دوم) را t2  در نظر بگیریم، بایستی  t1≥ t2 باشد. حالا چند مثال از فارسی و انگلیسی می زنیم:

  • می دانیم که واژه «آمریکا» را فارس ها «âmrïkâ » تلفظ می کنند. اما لکیهایی که زبان فارسی را بلد نیستند این واژه را مثل خود آمریکایی ها «amerïká» تلفظ می کنند.
  • صورت های امر فعل در فارسی با اضافه کردن «be» به اول واژه بکار می رود. در نتیجه قاعدتا تک واژهای a, ro, šin بایستی بصورت های be + a, be + ro, be + šin  در آید. اما در تلفظ با صورت های زیر مواجه می شویم:
    •  bi + y  + a = biya,
    • bo + ro = boro,
    • be + šin = bešin  

چنانکه ملاحظه می شود در اینجا، در تلفظ، هماهنگی اصوات (واکه ها)، اما تحت تاثیر قانون واژواجی صورت گرفته، در نتیجه در کلمه اول «e» تبدیل به «i»، در کلمه دوم «e» تبدیل به «o» شده. اما در کلمه سوم هیچ تغییری در واکه ها صورت نگرفته است. این تغییرات بدین خاطر است که «e:» (کمیت کشیده) بهنگام تلفظ کل کلمه بصورت «e» (کمیت متوسط) در می آید. نکته جالبی که اینجا هست این است که واکه «e» قبل از واکه «a» در کلیه کلمات دخیل از فارسی به لکی تبدیل به واکه «i» می شود. و نیز جالب است که صورت امر افعالی که با همخوان آغاز می شود وقتی «be» قبول کند، واکه «e» بدون تغییر می ماند. بر همین اساس است کسره عربی «i» در زبان فارسی تبدیل به «e» می شود و در لکی در بعضی از لغات به حال خود می ماند. و در برخی دیگر به مانند فارسی عمل می شود.

( لکی xetav) ( فارسی xetab)= خطاب،

(لکی edâra)، (فارسی edare ) =  اداره،

(لکی ketâw )، (فارسی ketab ) =کتاب

ï تبدیل به i می شود و b تبدیل به w :

(širâw) ، (re âbšï) = شیر آب

در کلمات فارسی دخیل در لکی نیز «e» بعد از «â» تبدیل به «a» می شود:

kerâye = kerâya

gelâye = gelaya

  • جالب ترین بخش این بحث تلفظ کلمه جوجه (jûjeh) در فارسی نیشابوری است. بهر حال، چون سیستم آوائی زبان لکی کمیت کشیده در سطح واج (فونئم) ندارد (البته در برخی واژه ها و لغات که بررسی آنها خود مبحثی جداگانه می طلبد.)، لذا بجای استفاده از «û» از «ü» استفاده می کنند (ضمنا باز زبان لکی جز یکی دو مورد، واکه «e» در آخر کلمه را ندارند. بنا بر این واکه «e» در آخر کلیه کلمات دخیل فارسی تبدیل به «a» می شود: «jûjeh = jüja».
  • موضوع جالب دیگر در این مورد تولید واج های /e/ و /o/ در زبان عربی است که جزء آواهای این زبان نیستند. بطور کلی
  • اگر در کلمات عربی پس از واکه /a/ همخوان /w/ بیاید، بشرطی که پس از آن واکه نباشد،از ترکیب واکه /a/ و /w/ واکه /o/ بوجود می آید. مانند:

sawfə = sofa

qawl = qol

  • و در کلماتی که پس از واج /ش/ واج /y/ بیاید بشرطی که پس از آن واکه نباشد، از ترکیب واکه /ش/ و همخوان /y/ واکه /e/ بوجود خواهد آمد. مانند:

husayn = huseyn,

šubayr = šubeyr

لازم به ذکر است که یکی از راه های تشخیص اینکه آوای ایجاد شده در کلمات، تحت تاثیر قانون واژواجی است یا جزء فونئم های آن زبانی می باشد اینست که گویشور آن زبان (یا لهجه) بتواند آن آوا را مستقلا تلفظ نماید.

صامت های زبان لکی

همخوان های لکی همچنانکه قبلا متذکر شدیم 29 واج می باشد. از بررسی نوشته ها چنین بر می آید که همه صامت های موجود در زبان لکی معاصر(زبانی که توسط جوانان لک زبان به کار می رود.) از اول وجود نداشته است. بعضی از صامت ها از بین رفته و صامت های جدیدی بوجود آمده است. بعضی از این تغییرات بعلت ثبت شدن براحتی و مستقیما ثابت می شوند.

به جدول زیر توجه بفرمایید :

لکی قدیم

لکی جدید

ترجمه فارسی

mať

mad

مدد ، یاری

šât

šâd

شاهد

řaŋ

řang

رنگ

 

در اینجا این سؤال مطرح می شود که آیا در شکل گیری همخوانها هم ترتیبی (همخوانهای اولیه و ثانویه) وجود داشته است؟

این موضوع را از سه منظر می توان بررسی کرد:

1-              از منظر علمی – نظری

2-              از منظر تجربی (پداگوژیکی)

3-              از منظر تاریخی و مقایسه ای.

  • می دانیم که واجگونه ها برای این بوجود آمدند که آسانترین تلفظ فونم ها در داخل کلمه و در ارتباط با واج های همجوار تامین بشود. خود واج ها هم چنین ویژگی را دارند. بدین معنی که درابتدای شکل گیری واج ها در تاریخ، واج هایی بوجود آمدند که برای تلفظ آنها کمترین شکل تغییر در فرم دهان و زبان ضروری باشد. در این صورت در درجه اول همخوانهایی بوجود خواهد آمد که برای تلفظ آنها نیازی به استفاده از تارهای صوتی نباشد. مثلا برای تلفظ همخوان «ت» و «د» که هر دو دارای محل تولید واحد و طرز تولید stop[1] هستند، در اولی نیازی به تارهای صوتی نیست. در حالیکه برای تلفظ دومی «د» تارهای صوتی باید وارد عمل شوند. بعبارت دیگر همخوان های بیواک از نظر ترتیب شکل گیری اولیه، همخوان های واکدار از همین نظر ثانویه هستند. البته در اینجا عوامل دیگری هم تاثیر گذار هستند که پژوهشگر میدانی باید در نظر بگیرد. مثلا همخوانهای «ج» و «چ» واج های مرکب هستند. در نتیجه اولیه و ثانویه بودن آنها در مقایسه با همخوانهای دیگر نمی تواند تابع واکدار یا بیواک بودنشان باشد. این دو واج بطور قطع، واج «چ» پس از «ت» و «ش»، نیز واج «ج» پس از «د» و «ژ» شکل گرفته اند.
  • شکی نیست که انسان هم از نظر زیستی و هم از نظر آموزشی دارای پروسه تاریخی و تصویری است. بطوریکه پروسه تاریخی او در پروسه تصویری منعکس است. لذا با بررسی پروسه های تصویری می توان خیلی از نکات تاریک پروسه تاریخ را روشن ساخت.

پروسه زیستی انسان از بدو شکل گیری نطفه شروع و تقریبا با تولد خاتمه پیدا می کند. پروسه پداگوژیکی وی از بدو تولد شروع می شود. چون دوره ختم این پروسه محل اختلاف است و نیز تاثیری در موضوع مورد بررسی ما ندارد صرفنظر می کنیم. بچه پس از تمرین صداهای نامفهوم و غیر زبانی به تولید آواهای زبانی می پردازد و جالب است که هیچ بچه ای در اوایل زبان باز کردن نمی تواند آواهای /ش/ و /ر/ و /غ/ و /خ/ و ... را تولید کند. بجای آنها به ترتیب آواهای /س/ و /ل/ و /ک/ پسین کامی تولید می نماید. طبیعی است بچه در صورت رشد طبیعی و سالم بودن اعضای تولید کننده آواهای زبان به تدریج هم کمبود آواشناختی و هم کمبود های مورفولوژیکی و سینتاکتیک خودرا تکمیل می نماید و آگاهی کامل ناخودآگاه در مورد زبان مادری را صاحب می شود. اگر این روند بازتاب روند تاریخی باشد[2] (که هست)، می توان تحلیل علمی مناسبی از روند شکل گیری آواها را ارائه داد.

  • از مقایسه ماتریال های موجود در زبانهای متعلق به اورال – آلتای (تیپ زبان های التصاقی) می توان تا حدودی به روند شکل گیری و نیز ترتیب شکل گیری واج ها پی برد. قبل از بررسی این ماتریالها به سؤال هایی که در مورد تغییرات بعضی از کلمات دخیل از فارسی و عربی به لکی پیش می آید می پردازیم:
  • برق (عربی) = bark (لکی شاهیوندی ، هوزمانوندی)
  • قرض (عربی) = qart (لکی ایوتوندی).
  •  غسل (عربی) = xœseĺ (لکی ایوتوندی).
  • تَرک (عربی) = tarx (لکی ایوتوندی) کلیه تغییرات واکه ای و نیز جابجایی همخوانها بر اساس قانون واژواجی قابل توجیه است. اما تبدیل [ک] به [خ] با هیچ یک از زبانشناسی تصویری قابل توجیه نیست.

می دانیم که اگر کلمات دخیل از زبان مبدا به زبان مقصد دارای واجی باشد که در زبان مقصد وجود ندارد، این واج یا حذف میشود (مانند اعتقاد عربی که بعلت عدم وجود همخوان [ع] در زبان لکی حذف می شود etqâd) و یا تبدیل به نزدیکترین واج زبان مقصد می گردد (صلح عربی = solh / sœĺ فارسی و لکی، ثواب عربی = savab / swâw فارسی و لکی. اما اگر واج یا واجهایی از کلمات دخیل علیرغم وجود آن واج در زبان مقصد بدون تاثیر قوانین واژواجی تغییر نماید، در اینصورت حتما واج دخیل با واج جایگزین زمانی تقابل تشکیل نمی داده و یا واج دخیل اصلا وجود نداشته است. با این حساب می دانیم که در زبان لکی هر دو واج [ک] و [خ] وجود دارد. اما چون زمانی واج [ک] وجود نداشته و یا واجگونه واج [خ] بوده، در کلمات دخیل بعلت عدم توجه به جنبه مورفولوژیکی و بر اساس اصول سینتاکتیکی واج [ک] براحتی تبدیل به واج [خ] می شود. زبان ژاپنی از این نظر نمونه است.

الف) در این زبان فقط 5 واکه وجود دارد.

ب) در این زبان فقط دو هجا وجود دارد.

[ک] و [خ] واجگونه های [خ] هستند. اگر این نتیجه زبانشناس هارا که مورفئم های اولیه زبان های تیپ التصاقی از یک هجا تشکیل می شدند قبول داشته باشیم می توانیم نتیجه بگیریم که زبان ژاپنی از نظر آوایی و هجایی دستخوش آنچنان تغییراتی نشده است.

در گویشهای زبان لکی بحثی است در مورد تبدیل همخوانها به یکدیگر. بدین معنی که این تبدیل هم در پروسه شکل گیری یک زبان (مثلا زبان لکی) و هم بین زبان های مختلف صورت می گیرد. بعنوان مثال در لکی تبدیل واج [ق] به واج [ک] در کلمه «qœĺ (جوشیدن) » (kœĺï, kœĺyâ)، تبدیل [ک] به [گ] در کلمه mek = meg ، tœk=tœg قابل مشاهده است.

در مورد تبدیل بین گویشهای زبان لکی می توان کلمه هایی مانند قَسَم = کَسَم(سوگند) ، قورون = کورون(قرآن) را مثال زد. سیستم تغییر همخوانی به همخوان دیگر در گویشهای لکی بشرح زیر می توان جمع بندی نمو:

  • ف – پ،
  • پ – ب،
  • و – ب،
  • د – ت،
  • س-ش،
  • س-ز،
  • ک- ق،
  • ک-گ،
  • ک-خ،
  • چ-ت.
  • ر-ل

لازم بذکر است که برخی از این تغییرات اکنون هم در گویشهای مختلف لکی بوضوح دیده می شود. مانند:

قَسَم – کَسَم، ویر – ویل، شَأر – سأر، و ... .

سیستم هجایی زبان لکی

قبل از هر چیز این را ذکر می کنم که تاکنون در هیچ یک از ادبیات زبانشناسی فارسی، لکی و انگلیسی برخورد قانع کننده در مورد تصور هجا بطور کلی و هجاهای زبان های لکی و فارسی بالاخص، ندیدم. اول نمونه هارا ارائه داده بعد به تحلیل آن می پردازیم:

آقای دکتر یدالله ثمره در اثر گرانقدرشان در مورد انواع هجاها می نویسد:

در فارسی سه نوع هجا وجود دارد بدین قرار: CV, CVC, CVCC[3]

مؤلف در همین کتاب و در جدول 5-1 واژه های «عبد»، «عقد» و «بعد» را بصورت های ?abd, ?aqd, ba?d قید نموده است[4]. و نیز تعداد همخوان های زبان فارسی را 23 (? را هم همخوان حساب می کند) می داند[5].

سیستم هجایی زبان لکی را بشکل زیر می توان جمع بندی نمود:

  • V
  • VC
  • CV
  • CVC
  • VCC
  • CVCC

 

مثال

تعداد هجا

تیپ هجایی

شرح

ردیف

عَه = آری

1

V

بدون پوشش - باز

 

عَس : آن وقت

2

VC

بدون پوشش - بسته

 

دُ : بذر

1

CV

پوشیده - باز

 

مَس : مست

2

CVC

پوشیده بسته

 

عَسک : آن هنگام

2

VCC

بدون پوشش - بسته

 

چَسپ : چسب

2

CVCC

پوشیده - بسته

 

 

چنانکه از جدول معلوم است:

  • هجاهایی که با واکه آغاز می شود، (بدون پوشش) نامیده می شود.
  • هجاهایی که با همخوان آغاز می شود، (پوشیده) نامیده می شود.
  • هجاهایی که به واکه ختم می شود، (باز) نامیده می شود.
  • هجاهایی که به همخوان ختم می شود، (بسته) نامیده می شود.
  • هجاهایی که با واکه آغاز و به واکه ختم می شود، (بدون پوشش - باز) نامیده می شود.
  • هجاهایی که با واکه آغاز و به همخوان ختم می شود، (بدون پوشش - بسته) نامیده می شود.
  • هجاهایی که با همخوان آغاز و به واکه ختم می شود، (پوشیده - باز) نامیده می شود.
  • هجاهایی که با همخوان آغاز و به همخوان ختم می شود، (پوشیده - بسته) نامیده می شود.

در پایان یاد آوری یک چیز دارای اهمیت است. زیرا موجب برداشت های ناصحیح در آواشناسی و بالطبع در هجاشناسی می شود. آن، مسئله همزه و طرز ایجاد آن یعنی (?) می باشد. شکل چاکنایی برخی آواها یه خاطر جداکردن آن آوا از آوای بعدی است. که می توان آن را «مکث» نامید. بعبارت صحیح تر (?) نقش ویرگول در نوشتار است. این در زبانشناسی عربی همزه نامیده می شود. مثلا واژه «آب» در فارسی اگر ab? تلفظ شود (که چنین نیست) تغییر a در حد واجگونگی است. آیا می شود در واژه abad بین a اولی با a دومی تقابلی دید؟ مسلم است نه. اگر هجا نویسی بر اساس واج است، پس نمی توان واجگونه a? را در هجا نویسی آب و یا آباد بکار برد.

به دو جمله زیر در عربی دقت کنیم:

  • انت تعلم العربی. ən-tə təg˚-lə-mul-ə- rə-bi.
  • اانت تعلم العربی؟ ?ə-?ən-tə təg˚-lə-mul-ə- rə-bi?

از منظر نظری می توان به این نتیجه رسید که: وقتی دو واکه پشت سر هم قرار می گیرند یا ایجاد دیفتونگ ایجاد می شود و یا حالت چاکنایی بوجود می آید. با این حساب دیفتونگ o͡u در واژه های toux و soux را بصورت چاکنایی تلفظ کرد: to?ux و so?ux. اما چون با سیستم آواشناختی لکی سازگار نیست، لذا چنین تلفظی بوجود نمی آید.

 

 

منابع

 ادبیات منابع فارسی:

  • یدالله ثمره، آواشناسی زبان فارسی، آواها و ساخت آوایی هجا، ویرایش دوم، انتشارات مرکز نشر دانشگاهی، چاپ هشتم، 1383.
  • علی محمد حق شناس، آواشناسی (فونتیک)، انتشارات آگاه، چاپ هشتم، 1382.
  • ویلیام اگرادی، مایکل دابروولسکی، مارک آرنف، در آمدی بر زبانشناسی معاصر، ترجمه دکتر علی درزی، جلد اول، انتشارات سمت، چاپ اول، 1380.
  • آر. اچ. روبینز، تاریخ مختصر زبانشناسی، ترجمه علی محمد حق شناس، انتشارات نشر مرکز، چاپ هفتم، 1385.
  • دکتر حسین  محمدزاده صدیق، سه سنگیاد باستانی، انتشارات اختر، چاپ اول، 1387.
  • حسین حاتمی، زبان فارسی، کتاب درسی برای دانشجویان سال دوم دانشکده شرقشناسی دانشگاه دولتی باکو، انتشارات یازیچی، باکو، 1986.

منابع انگلیسی:

  • Grover Hudson, essential introductory linguistics, Michigan state university, first published 2000.
  • Peter Ladefoged, a coursein phonetics, second edition, university of California, Los Angeles, 1982.
  • H. H. Stern, fundamental concepts of language teaching, Oxfird university press, 1991.
  • George Yule, the study of language, Cambridge university press, 1988.

 



[1] - George Yule, The Study of Languege, Cambridge university press New York, 1985, p. 38.

[2] - فرقی که پروسه تاریخی با پروسه تصویری دارد این است که انسانهای اولیه کلیه آواهارا خود تولید کردند (البته همراه با خود آموزی)، اما بچه آواهای آماده را از والدین و اطرافیان می آموزند.

[3] - یدالله ثمره، آواشناسی زبان فارسی، آواها و ساخت آوایی هجا، ویرایش دورم، مرکز نشر دانشگاهی، چاپ هشتم، ص. 109.

[4] - همان، ص. 116.

[5] - همان، ص. 123.