مقالات

مقالات نوشته شده و ارائه شده ی علی ایتیوندی در همایشها و سایت های معتبر

 
جوان ، پرسمان انتظار و راه او
نویسنده : علی ایتیوندی - ساعت ۱٢:٠٦ ‎ب.ظ روز ۱۳٩٠/۱٢/٢٧
 

 چکیده :

                به راستی وظیفه ما چیست ؟ در هنگامه ای که هنوز قانون عدل و آزادی در آن حکمفرما نیست و چشم به راه کسی هستیم که او می آید و با آمدنش جهان دادمند می شود. چه بایست بکنیم؟ چه راهی در پیش بگیریم؟ آیا تنها بنشینیم و کاری نکنیم؟

 ما هستیم ، و به پیش در جنبشیم و در پیشگاه هستی دهنده خود هستیم. اما در پست ترین جایگاهِ نسبت به او ، و او به ما اجازه داده است که نزدیکترین به او باشیم. و این آرمان را داریم و سعی بر آنیم که به پیش برویم. و به آن برسیم. و اکنون ، در این عصری که هرکسی ساز فراموشی می زند ... کار ما چیست؟ و چه بایست بکنیم؟ می دانیم که خدا از لطف و مهرش به ما امیدی داد که روشنایی در پیش است ... پس به سوی آن گام برداریم. اما چگونه؟... .   

مقدمه :

یک روز بود که با خود می اندیشیدم و برای آینده خود برنامه ریزی می کردم ، مثلاً می گفتم برای یک ماه دیگر ، برای هفته ای دیگر و برای فردا چه باید بکنم ؟ چه کاری در دست بگیرم ؟ چه راهی در پیش بگیرم. همین گونه داشتم پیش می رفتم ؛ که یکباره ، متوجه بی ادبی و بی معرفتی خود شدم ! دیدم که چقدر من بی ادب و بی معرفت هستم؟! آری ، بی معرفت و بی ادبم ! من انتظار سال و ماه و هفته و فردای دیگر را داشتم  که کار خود را انجام دهم ، اما انتظار فرج را نه ؟ من چشم به راه فردای خود بودم ، اما چشم به راه آمدن مولایم ، امام زمان (عج) نه!  بلی ، دیدم که بسیار بی ادب و بی معرفت نسبت به خدا و امامَم هستم. به همین خاطر در اندیشه فرو رفتم و به دنبال پاسخ چرایی آن گشتم. و دلیل خود را جستجو کردم .و به دنبال درمانی برای این نادانی و غفلت خود گشتم. و ... .

چرا انتظار ؟ چرا چشم به راه بودن ؟ انتظار چه چیز و چه کسی ؟ وظیفه ما چیست؟ چه بکنیم ؟ چه در دست گیریم؟ و... .

***

مخاطب اصلی من جوانان هستند ! چرا که سخنِ آورنده وحی است که : « اوصیکم بالشباب خیراً فانهم ارقّ افئده » ( شما را به نیکى با جوانان توصیه مى کنم، به آن که آنها دلى رقیق و قلبى فضیلت پذیرتر دارند ... جوانان سخنانم را پذیرفتند و با من پیمان محبّت بستند.( و بسیاری از جوانان به این اندیشه اند که چرا انتظار و چرا منتظر بودن و چشم به راه بودن ؟ از خود می پرسند چرا بایست چشم به راه آمدن امام زمان(عج) باشیم ؟ او کیست ، با خود چه می آورد؟ چگونه می آورد ؟ و از این پرسش ها و گفتار ها...؟

جوانی دوران غرور و مستی ، خواستن و توانستن ، خشم و مهربانی ، دلیری و خامی است؟ جوانان دوست دارند که اگر چیزی را کسب می کنند خود به دست آورندش ، و اگر چیزی ز دست می دهند خود ز دست بدهندش ، آری ، روی نیاز دارند اما به ناز ! خشم دارند اما به مهر ! دلیرند اما خام و ناپخته !

حال چرا جوان و چرا انتظار ؟ و چگونه جوانی و چگونه انتظار؟                     

 

‌‌متن

آدمی نیاز دارد[1] اما به ناز[2] می خواهد؟ و این خُوی نه زشت است و نه بد؟ چرا که نیاز اوست و ناز او رواست ؟

و گفته اند هرآنچه آدمی بخواهد به بُرون پاسخی دارد[3]. به راستی ، آدمی چه می خواهد ؟...

و نیز همی گفته اند که نخواستن او همی خواستن اوست ؟ و آدمی ، چه نمی خواهد ؟...

شاید بتوان پاسخ داد که آدمی خواستار چیزی است که نیاز او را برطرف کند و میل به آن چیز ندارد که مانع برطرف شدن نیاز او شود. اما به راستی ، به چه نیاز دارد؟ نیاز او چیست؟ آیا به آب و نان نیازمند است. آیا محتاج مهربانی و عشق است؟ آیا نیاز به پول و مقام و خانه دارد؟ ... . با اندیشیدن درباره این موضوع می توان به این نتیجه رسید که ، جسم ما نیاز به آب و نان و خانه و... دارد و روح ما نیاز به مهر و عشق و محبت و مقام و... دارد. اما خود ما به چه نیازمندیم[4]؟ ما می گوییم نان از برای تن و جسم مان! مهر و محبت از برای روح و روان مان ؟ اما چه از برای خودِ ما؟

اگر دوباره خوب بیندیشیم می بینیم که ما روح و جسم خود را دوست داریم و آنقدر به آنها احساس وابستگی می کنیم که در مواقعی آنها را خود تلقی می کنیم! مثلاَ زمانی که تن ما بیمار می شود ، می گوییم که " من مریض هستم " ، در حالی که این جسم ماست که مریض است نه خود ما. پس بایست گفت که ما آب و نان و مهر و عشق و... را از برای خود نمی خواهیم ، بلکه آنها را از برای جسم و روح خود  می خواهیم نه از برای خود!

یا زمانی که ما از چیزی می ترسیم ، اگر خوب بیندیشیم می بینیم که ما می پنداریم ،  آن چیز سبب نابودی ما می شود و به قولی ما را از هستی ساقط می کند. در حالی که این گونه نیست بلکه آن چیز تنها متعرض رو ح و یا جسم ما شده است نه خود ما!؟ پس این ترس معنایی ندارد؟!

شاید بتوان گفت که از این ترس ما می توانیم بفهمیم که به چه نیاز داریم و چه می خواهیم؟ چرا که اگر نیازمند نبودیم احساس ترس نمی کردیم. آری ، " ما هستی و بودن می خواهیم ، ما می خواهیم باشیم و کسی مانع این خواسته و نیاز ما نشود."     

                ما که هستیم و وجود داریم و کسی مزاحم و مانع این هستی ما نیست[5] ، پس چرا دوباره احساس خواستن و احساس نیاز می کنیم؟ می توان گفت که بلی ، ما هستیم و کسی مانع وجود داشتن ما نیست. اما ، ما آن را از دست شدنی و از دست رفتنی می پنداریم ، پس ترس ما بجاست و نیازخواهی ما رواست. پس بایست گفت که بایست این خواسته ما روا شود و نیاز ما برطرف شود. و حتماً برطرف شده است که کسی و یا چیزی متعرض این خواسته و نیاز ما نیست.

                می توان از گفته های بالا به این نتیجه رسید که کسی و چیزی هست که این نیاز و خواسته ما را برآورده کرده و می کند و نیازِ به بودن را او برایمان برآورده می کند. و به ما وجود می بخشد و هستی ما به اوست و در دستان اوست. و " او را ما خدا می نامیم." که « یُغْنِهِمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ » (خداوند آنان را از فضل خویش بى‏نیاز خواهد کرد).[6]  ما همیشه و همه وقت به خدا روی نیاز داریم و همه هنگام خواستار اوییم. و او را می خواهیم.چرا که این خواستن نیاز ما را بر طرف می کند. « رَبِّ إِنِّی لِما أَنْزَلْتَ إِلَیَّ مِنْ خَیْرٍ فَقیرٌ » (پروردگارا، من به هر خیرى که سویم بفرستى سخت نیازمندم).[7]و آنچه را ما می خواهیم او برآورده می کند. « وَ آتاکُمْ مِنْ کُلِّ ما سَأَلْتُمُوه‏ » (و از هر چه از او خواستید به شما عطا کرد).[8] ما او را می خواهیم پس اوست هم که از لطف و مهرش می گوید:

  • « اُدعونی استجب لکُم » ( مرا بخوانید تا شما را اجابت کنم).[9]
  • « وَ اِذا سئَلَکَ عبادی عنّی ، فَإنّی قَریبٌ ، اجیبُ دعوتَ الدّاع اِذا دعان ، فلیستجیبوا لی ولیؤمنوا بی ، لعلَّهم یرشُدُون » (و هرگاه بندگان من از تو در باره من بپرسند [بگو] من نزدیکم و دعاى دعاکننده را به هنگامى که مرا بخواند اجابت مى‏کنم پس [آنان] باید فرمان مرا گردن نهند و به من ایمان آورند ، باشد که راه یابند). [10]
  • « امَّن یجیب المضطرَّ إذا دعاهُ و یکشِفُ السوء.» (آیا کیست که مضطر را هنگام نیاز اجابت کند و بدی را از وی دور سازد؟ (او بهتر است یا این بتهای ناتوان.)).[11]

و ... .

***

                اما ...

من ملک بودم فردوس برین جایم بود                 آدم آورد در ایـن دیر خـراب آبـادم[12]

                پرسشی است در میان جوانان و آن اینکه چرا ما در این جهان زندگی می کنیم؟ چرا آفریده شدیم؟ و پرسش هایی از این قسم.

دانشمندان و عالمان بسیاری پاسخ این پرسشها را داده اند و ما در این نوشته توان به تفصیل پاسخ گفتن آن ها را نداریم. اما چون پاسخ برخی از آنها ما را به جواب « جوان ، پرسمان انتظار و راه او » می رساند سعی می کنیم به اختصار توضیحی بیاوریم.

درباره آفریده شدن ما و آورده شدنمان به این دنیا می توان گفت که :

  • این خواست خدا بوده است و خدا پاسخگوی کسی نیست. او کمال مطلق است و بی نیاز از هر چیز و هر کسی است. پس « این سؤال صحیح نیست که کمال مطلق برای چه این کار را کرده است»[13] چرا ما را آفریده است. از ویژگی های اوست هستی بخشیدن و افاضه هستی.
  • اما می توان گفت که می شود فهمید که چرا ما آفریده شدیم و به این دنیا آورده شدیم؟! و آن اینکه ...
  • ما تنها آفریدگان خدا هستیم که دارای قوه اختیار هستیم. یعنی ما می توانیم که از میان خوب و بد یکی را برگزینیم. و چون خوبی و بدی تنها در این جهان پیدا می شود به سخنی ، موجودیت خوبی و بدی تنها در این جهان قابل مجاورت است. و ما برای گزینش خوبی و یا بدی می بایست به این جهان آورده می شدیم. تا به سبب آن پاداش و یا پادافره[14] خود را بگیریم.
  • و خوبی را می توان به این گفت که ما رو به سوی خدا کنیم و بدی آنکه رو به سوی غیر خدا کنیم. رو به سوی خدا کردن یعنی آنکه خود را به خدا بَند کنیم و بندگی او را کنیم که « وَ ما خَلَقتُ الجنَّ و الانسَ الا لیعبُدُونِ » (و جنّ و انس را نیافریدم جز براى آنکه مرا بپرستند).[15]
  •  و خدا برای اتمام حجت با ما ، کسانی را از خود ما به سوی ما گسیل داشت تا با زبان ما و با فهم و درک و شعور ما ، راه بندگی خدا را به ما نشان بدهند.
  • « وَ هَدَیناهُ النَّجدَین » (ما انسان را به دو راه حق و باطل آشنا ساختیم)[16]
  • « وَلَقَدْ بَعَثْنَا فِی کُلِّ أُمَّتٍ رَّسُولاً أَنِ اعْبُدُواْ اللّهَ وَاجْتَنِبُواْ الطَّاغُوتَ فَمِنْهُم مَّنْ هَدَى اللّهُ وَمِنْهُم مَّنْ حَقَّتْ عَلَیْهِ الضَّلالَتُ فَسِیرُواْ فِی الأَرْضِ فَانظُرُواْ کَیْفَ کَانَ عَاقِبَتُ الْمُکَذِّبِینَ » (و در حقیقت در میان هر امتى فرستاده‏اى برانگیختیم [تا بگوید] خدا را بپرستید و از طاغوت [= فریبگر] بپرهیزید پس از ایشان کسى است که خدا [او را] هدایت کرده و از ایشان کسى است که گمراهى بر او سزاوار است بنابراین در زمین بگردید و ببینید فرجام تکذیب‏کنندگان چگونه بوده است ) [17]
  • پس شاید بتوان گفت که فیض خداست که به ما هستی داده است و به سخنی به ما اعتبار وجود داده است. و نیز ما را بزرگ داشته که به ما قوه اختیار داده است. و نیز ما را لایق دانسته که ما را به دنیا و این جهان هبوط (!) داده است و ما را اِکرام داشته که بر ما از سوی خود راهنمایی فرستاده است.

                                                                                                   ***

                خدا ما را لایق دانست و ما را به این جهان هبوط داد که « وَ هُوَ الَّذی جَعَلَکُمْ خَلائِفَ الْأَرْض‏» (و اوست کسى که شما را در زمین جانشین قرار داد).[18] ، اما ما هیچ لیاقت خود را نشان ندادیم. او را فراموش کردیم و از یاد بردیم. قوانین او را شکستیم. دستورات او را نادیده گرفتیم. و مورد این کنایه قرار گرفتیم که « عَتَتْ عَنْ أَمْرِ رَبِّها وَ رُسُلِه‏» (از امر خدا و رسولانش سرپیچیدند).[19]  به بندگان او ستم کردیم و بر ما گفته شد: « کانَتْ ظالِمَه » ( ستمکار بودند).[20]  جهان روشنایی را به ظلمت تبدیل کردیم. و برما خوانده شد :« فی‏ ظُلُماتٍ لا یُبْصِرُونَ » (در میان تاریکیهایى که نمى‏بینند ).[21] چراغ به دستانِ به سوی دیار روشنایی و آرامش و آزادی را کوچک شمردیم و حتی آنان را کشتیم و برتربینی به پیش گرفتیم تا بدانجا که گفته شدیم «  ... جَاءکُمْ رَسُولٌ بِمَا لاَ تَهْوَى أَنفُسُکُمُ اسْتَکْبَرْتُمْ فَفَرِیقاً کَذَّبْتُمْ وَفَرِیقاً تَقْتُلُونَ » ( هر گاه پیامبرى چیزى را که خوشایند شما نبود برایتان آورد کبر ورزیدید گروهى را دروغگو خواندید و گروهى را کشتید )[22] .

                ما ترس را به جای آرامش ، و دربند بودن را به جای آزادی ، و خشم را به جای مهر چنگ زدیم که خوانده شدیم « أَرَدْتُمْ أَنْ یَحِلَّ عَلَیْکُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّکُم‏» (خواستید خشمى از پروردگارتان بر شما فرود آید).[23]  ، و نفرت را به جای عشق ، و کینه را به جای محبت ، و دروغ را به جای راستی ، برگزیدیم که « َ اشْتَرَوْا بِهِ ثَمَناً قَلیلاً فَبِئْسَ ما یَشْتَرُونَ » (به بهایى اندک فروختند، پس بد معامله‏اى کردند ).[24] و اکنون ماییم که ترسانیم و ماییم که در بندیم و ماییم که خشمگین و نفرت دار و کینه ورز و دروغگوییم. و ماییم که: « إِنَّ الْإِنْسانَ خُلِقَ هَلُوعاً » (که انسان مخلوقى طبعا سخت حریص و بى‏صبر است).[25]  آری ، ما تاریکی را به جای روشنایی برگزیدیم. ... .

اما دوباره امیدی هست. و نبایست نومید شویم «وَ لا تَیْأَسُوا مِنْ رَوْحِ اللَّه‏» (و از رحمت خدا نومید نشوید).[26]  تا گفته نشویم : « إِذا هُمْ یَقْنَطُونَ » (نومید می شوند).[27]  و گمراه نشویم که « وَ مَنْ یَقْنَطُ مِنْ رَحْمَةِ رَبِّهِ إِلاَّ الضَّالُّونَ» (به جز مردم گمراه چه کسى از لطف خداى خود نومید مى‏شود؟).[28] و دوباره آرزومندی هست. آری ، سخن فرستاده اوست که می گوید و می خواند : « الامل رحمت لامتى و لولا الامل ما ارضعت والدت ولدها و لاغرس غارس شجرا » ( امید براى امت من مایه رحمت است و اگر امید نبود هیچ مادرى فرزندش را شیر نمى‏داد و هیچ باغبانى درختى نمى‏کاشت).[29]  بلی ، دوباره امید روشنایی هست و دوباره امید آرامش و مهر هست. و اوست که ما را می خواند: « وَ ابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللَّه‏» (و فضل خدا را جویا شوید).[30] پس دوباره امید خنده و شادی هست. که « بقیت الله خیرً لکم ان کنتم مؤمنین » (بقیت الله برای شما بهتر است اگر مؤمن باشید).[31]  و وصی پیغمبر اوست که می گوید : « انتظروا الفرج ولا تیاسوا من روح الله، فان احب الاعمال الی الله عزوجل انتظار الفرج ... و المنتظر للفرج کالمتشحط بدمه فی سبیل الله » (انتظار فرج بکشید و از رحمت خدا ناامید نگردید، زیرا محبوب ترین اعمال نزد خدای عزوجل، انتظار فرج است و همانا منتظران فرج مانند شهیدانی هستند که در راه خدا، در خون خود می غلتند). [32] و فرزند وصی پیغمبر او رضاست(ع) که می گوید : « ما احسن الصبر و انتظار الفرج » (چه بهتر است صبر کردن و انتظار فرج کشیدن).[33] آری بایست چشم به راه گشایش بود و چشم به راه روشنایی و به چشم داشتن صبح امید.

اما چه باید بکنیم؟ که :

خوشتـر ز عیـش و صحـبت و بـاغ و بهـار چـیـست
ساقـی کجاسـت؟ گـو سـبب انتـظار چــیســت ؟[34]

برای پاسخ این پرسش که بایست چه کنیم ؟ می توان گفت که نخست باید بدانیم که هدف ما چیست و چه برنامه ای باید در پیش بگیریم. و زمانی که هدف خود را پیدا نمودیم می فهمیم که چه باید بکنیم؟ ما بایست بدانیم که کجاییم؟ به کجا می رویم ؟ از کجاییم؟ برای چه آن جاییم؟ چه هستیم و که هستیم؟ و هنگامی که پاسخ این پرسشها را پیدا کردیم می فهمیم که چه راهی باید در پیش بگیریم؟ و چه کاری در دست بگیریم؟ و در این عصر هر کسی سازی می زند و آوازی سر می دهد  و پاسخی می دهد و خود را برحق می داند!؟

                پس بایست گفت که نخستین کار ما شناخت و دانستن است. ما باید پاسخ پرسشهای بالا را به دست آوریم و آنها را بفهمیم و درک کنیم. ما باید بفهمیم که از کجاییم ؟ به کجا می رویم؟ چرا این جاییم؟ این جا کجاست؟ ما چه هستیم؟ که هستیم؟ و نیز باید به حق برسیم. نبایست به هر سازی برقصیم. و به هر آوازی دل خوش کنیم. به هر سخنی تکیه کنیم . باید تعقل و تفکر کنیم. باید بیندیشیم. باید کاوش کنیم. باید تجزیه و تحلیل کنیم. و با رسیدن به پاسخ می شود گفت که ما نیمی از راه را رفته ایم و تنها همت و اراده ای می خواهد که حرکت کنیم. و با حرکت است که می توانیم به آن چیزی که می خواهیم برسیم.

                در آغاز این مقاله سعی نمودیم که پاسخ برخی از پرسشهای بالا را بیان کنیم و رسیدیم به این که « ما هستیم. و هستی را نمی توان تعریف نمود و برای آن ویژگی و خصوصیتی تعریف کرد که اگر ما آن ویژگی را داشتیم ، هستیم ، و اگر آن ویژگی را نداشتیم ، نیستیم ، چرا که اقرار به نیستی خودمان ، خود دلیلی بر هستی ماست. پس در پاسخ به این پرسش که ما چه هستیم ؟ می توان گفت که : « ما یک موجودیم». و با نگر به نیازخواهی خود می فهمیم که ما وجودی وابسته داریم و هستی ما بسته به هستی دیگریست. و آن هستی را خدا می نامیم. پس هستی ما بند به هستی خداست. پس ما بنده خدا هستیم. و این پاسخ این پرسش که ما که هستیم؟ و نیز پاسخ این پرسش که ما از کجاییم؟ آری ما از خداییم. و این پرسش کجایی بودن همان از کجا « بودن » ماست. چرا که ما اصل و ریشه خود را از آنجایی میدانیم که از آنجا آمده ایم و هستی پیدا نموده ایم. پس ما از خدا هستی پیدا نموده ایم و از خداییم.

                می بینیم که همه هستی وجود خود را به خدا وابسته اند و ما هم وجودی هستیم که در وجودی دیگریم . آری جایی که ما آن را دنیا می نامیم موجودی است که وجودش وابسته به وجود خداست. و ما موجودی هستیم که در این موجود وجود داریم. البته وجود جسمانی ما نه وجود ذاتی ما ؟!  و دنیا این موجود مادی ، پست ترین و پایین ترین درجه وجودی را داراست ، که ما در آنیم. مثل آن می ماند که ما در پیشگاه یک پادشاه در پایین ترین و پست ترین جایگاه نشسته ایم. و پادشاه ، به ما این اجازه را داده است که به نزدیکترین جایگاه نسبت به او برسیم. آری ما داستان خود را می دانیم که « قُلْنَا اهْبِطُواْ مِنْهَا جَمِیعاً ... » (فرمودیم جملگى فرود آیید ... )[35]. پس پاسخ این پرسش که ما به کجاییم؟ این است که ما در محضر خداییم ، اما در پست ترین جایگاه. که :

مرغ باغ ملکوتم ، نیم از عالم خاک                     چند روزی قفسی ساخته اند از بدنم[36]

 و نیز شاید بتوان فهمید که چرا آمده ایم؟که در آغاز برآن گذری داشتیم. و نیز می توان فهمید که روزی به پیشگاه او می رویم و از ما می پرسد ، چه کردی؟ »

                حال می توان فهمید که وظیفه ما چیست؟ وظیفه ما و کار ما رسیدن به نزدیکترین جایگاه نسبت به خداست. و در این برهه از زمان و در این هنگامه که بیشتران خدا را فراموش کرده اند و خود را به هر سازی به رقص می آورند. و خدا را نمی شناسند. و نمی دانند خدا کیست؟ و... . ما باید خدا را بشناسیم. و شناخت خدا دو شَعب دارد:  

  1. شناخت برهانی خدا.
  2. شناخت شهودی خدا.

شناخت برهانی به این دلیل که دچار شک و تردید در مقابله با افکار و عقاید و باورهایی که ما را از خدا و هدفمان دور می کند نشویم. و در برابر « والّذین سعَو فی آیاتنا معاجزین »  (و کسانیکه در ابطال آیات ما می کوشند)[37] ، پاسخی کوبنده با دلیل و برهان داشته باشیم. و در روبروی کسانی که « و لقد صدّق علیهم ابلیسُ ظَنَّهُ » (و قطعاً شیطان گمان خود را درباره آنها راست یافت.)[38] سستی نورزیم. و فریفته نشویم به دست کسانی که «وَ مِنَ النَّاسِ مَن یَشْترَِى لَهْوَ الْحَدِیثِ لِیُضِلَّ عَن سَبِیلِ اللَّهِ بِغَیرِْ عِلْمٍ وَ یَتَّخِذَهَا هُزُوًا » (و برخى از مردم کسانى‏اند که سخن بیهوده را خریدارند تا [مردم را] بى [هیچ‏] دانشى از راه خدا گمراه کنند، و [راه خدا] را به ریشخند گیرند).[39]

 

و می توان گفت که شناخت برهانی خدا یعنی :

  • شناخت او با نگاهی به جهان اما با دیده عقل و خرد : «قُلِ انظُرُواْ مَا ذَا فىِ السَّمَوَتِ وَ الْأَرْض‏» (بگو: بنگرید که در آسمانها و زمین چیست؟).[40]
  • شناخت او با تحلیل عقلی که « با تحلیل عقلی به این گونه معارف دست پیدا کنیم » [41] و اگر عقل موضوعی را بپذیرد قابل شک و تردید نیست. (البته شناخت او برای هیچ کس و هیچ چیز ممکن نیست بلکه این شناخت در حد توان است. نه بیشتر ، به سخنی ، هرکسی ظرفیتی دارد ، به عنوان مثال ، ظرفی که بیشتر از یک کیلو ظرفیت ندارد ، واقعاً بیشتر از یک کیلو به خود نمی گیرد و اگر ما بیشتر از حد خود در آن بریزیم ، لبریز می شود.البته از نگاهی درست است که ما توان بالا بردن ظرفیت خود را داریم اما بایست این نکته را اذعان داشت که خدا ذاتی نامحدود است و ما ذاتی محدود داریم ، و نیز ما ذاتاً محدودیم و نمی شود که نامحدود شویم و به قولی محال است ، پس نامحدود در ظرف محدود نمی گنجد. اما تفاوت در ظرفیت ها را می توان اینگونه بیان داشت که ، هرکسی به اندازه توانش مکلف است و نیز با ذکر یک مثال می توان پاسخ را به گونه ای دیگر داد و آن اینکه ، هیچ هنگام عدد یک و دو در حالی که ذاتاً همیشه یک و دو باشند جای همدیگر را نمی گیرند ، به گونه ای که یک ذاتاً یک باشد اما ما آن را به جای دو استعمال کنیم. یا هیچ وقت نمی شود که مَنِ کسی جای مَنِ کس دیگر قرار بگیرد. مثلاَ نمی شود من جای کسِ دیگر باشم و خودم نیز باشم. ) و بایست آن نباشیم که : « وَمَا لَهُم بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِن یَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَإِنَّ الظَّنَّ لَا یُغْنِی مِنَ الْحَقِّ شَیْئًا » (و ایشان را به این [کار] معرفتى نیست جز گمان [خود] را پیروى نمى‏کنند و در واقع گمان در [وصول به] حقیقت هیچ سودى نمى‏رساند)[42].
  • شناخت راه او که : «صِراطِ اللَّهِ الَّذی لَهُ ما فِی السَّماواتِ وَ ما فِی الْأَرْضِ» (صراط خدایى که آنچه در آسمانها و آنچه در زمین است ملک او است ).[43]
  • شناخت سخن او و تدبر در آن : «أَ فَلا یَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآن‏» (چرا در قرآن تدبر نمى‏کنند).[44]
  • شناخت پیامبر او تا که او را منکر نشویم: «أَمْ لَمْ یَعْرِفُوا رَسُولَهُمْ فَهُمْ لَهُ مُنْکِرُون‏» (و یا رسول خود را نشناخته‏اند که او را انکار و تکذیب مى‏کنند).[45]
  • شناخت جانشینان پیغمبر ، آن کسانی که بتوانند بر زبان آرند که « جامه زیرین و یاران واقعی و گنجوران دین و درهای ورودی اسلام ماییم.»[46]
  • شناخت آخرین وصی پیغمبر : این شناخت بایستی هم ، شخصی و خاص باشد به این تعریف که ما بایست شخص ایشان را بشناسیم و به زبان ساده تر ما باید از تبار ایشان ، نام ایشان ، محل به دنیا آمدن ، زادروز ایشان و... مطلع باشیم. و نیز این شناخت بایست عام باشد به این صورت که ما دلیل رهبری ایشان ، راه ایشان ، هدف ایشان ، کاری که در دست دارند ، جایگاه ایشان و ... را بشناسیم. 

و شناخت شهودی بدین سبب که « یا ایّها الانسانُ انّک کادحٌ الی ربّک کدحاً ، فملاقیه » (ای انسان ، حقا که تو به سوی پروردگار خود به سختی در تلاشی ، و او را ملاقات خواهی کرد).[47]  و بدین دلیل که ما همیشه خدا را ببینیم و او را در نظر داشته باشیم ، تا زمانی دچار لغزش نشویم. تا که با انجام نیکی ها و خوبی ها و دوری از زشتی ها و بدی ها آن شویم که :

  • خدا را ببینیم ، و درک کنیم و او را بفهمیم. (و البته این نوع شناخت هم نه با چشم سر و نه با چشم دل و نه با هیچ چیز دیگر قابل است. بلکه دیدنی است که او افاضه می کند و فهمیدنی است که او اعطا می کند و درکی است که او مرحمت می کند.) و « هُوَ الَّذِی یُسَیِّرُکُمْ فِی الْبَرِّ وَالْبَحْرِ...» (اوست آن که شما رادر خشکی و دریا می جنباند و حرکت می دهد...).[48] و برای این کار نیز ، او به ما جنبش و حرکت می دهد.
  • و قلباَ باید امام خود را بشناسیم و با ایشان پیوند قلبی داشته باشیم. و ایشان را درک و فهم کنیم.

با انجام این دو وظیفه ، دو تکلیف هم بر ما می آید و آن اینکه :

  1. شناساندن برهانی خدا ، به دیگر آدمیان.(یعنی با زبان خود با قلم خود و با فعل خود ، خدا را برهاناً بشناسانیم. و این شناساندن می شود با ساختن یک فیلم ، با نوشتن یک داستان و حتی با ساختن یک ابزار و هر چیزی ، به دست آید.).
  2. شناساندن شهودی خدا ، به دیگر انسان ها. (یعنی ما در عمل ، و در کردار  خود ، خدا را ، رسولش را ، وصی پیغمبر او را ، بشناسانیم. به قولی ساده تر ، آنگونه باشیم که ما نشانه ی خدا باشیم ، ما نشانه رسول خدا باشیم ، ما نشانه ی وصی خدا و رسول خدا باشیم ، به گونه ای که آینه ای باشیم ، که مردم با نگاه در آن ، خود را ، خدای خود را ، راه خود را ، رسول خدای خود را ، امام خود را ببینند. و بشناسند.).

ما در جایگاهی هستیم که پست ترین جایگاه نسبت به خداست و به آن مانسته است که ما در یک کشوری در جایگاه و پستی بلند قرار داشتیم و با یک کار نادانسته به پست و جایگاهی پایین منتقل شدیم. حال ما بایست لیاقت خود را در این جایگاهی که هستیم به پادشاه ثابت کنیم (یعنی به خدا ثابت کنیم ، البته برای خدا ثابت شده است، بلکه باید خود بفهمیم.) و وظایفی که در این جایگاه به ما محول شده است ، انجام دهیم. و سپس به جایگاه بالاتری برویم و بالا بردن مرتبه و جایگاه هم به دست پادشاهست (یعنی به دست خداست) نه به دست ما « ِ نَرْفَعُ دَرَجاتٍ مَنْ نَشاء » (ما هر که را بخواهیم به درجات رفیع بالا مى‏بریم‏).[49] ، ما تنها باید به وظیفه و تکلیف خود عمل کنیم و بس. و در این جایگاه که هستیم ما به این نیاز داریم که همه دست به دست هم بدهیم که فرموده خداست : «وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمیعاً وَ لا تَفَرَّقُوا» (و همگى به ریسمان خدا چنگ زنید، و پراکنده نشوید).[50] و این جایگاه را آباد کنیم.که خداست که می فرماید : « هُوَ أنشَأَکُم مِّن الارض و استَعمَرَکُم فیها » (اوست که شما را از زمین پدید آورد و از شما خواست تا در آن آبادی کنید. (آن را آباد کنید.)).[51]

 ما به تنهایی به این جهان فرود نیامدیم ؛ و به این جایگاه سقوط نکردیم ، (درست است که پدرمان آدم (ع) با مادرمان حوا(ع) به تنهایی به دنیا هبوط داده شدند ، اما ، « فرزند کو ندارد نشان از پدر » ، ما هم فرزندان اوییم. پس همه به این جایگاه هبوط داده شدیم. و بایست آن را آباد کنیم. و همه با هم آن را آبادان کنیم.) و باید بدانیم که :

  1. چگونه این جایگاه را آباد کنیم.که برای آن :
  • « وَ انزَلَ الفرقان » ( و فرقان را نازل کردیم).[52]
  • « وَ عَلَى اللَّهِ قَصْدُ السَّبیلِ وَ مِنْها جائِر» (و نمودن راه راست بر عهده خداست، و برخى از آن [راهها] کژ است‏).[53]
  • و ... « تلک آیات الکتاب الحکیم » (این است آیات کتاب حکمت آموز (قران)).[54]
  1. چه وظایفی در آن داریم و برای این :
  • « بَل هو آیاتٌ بَیِّناتً فی صدور الذین اوتوا العلم »  (بلکه آیات روشنی است در سینه های کسانی که علم یافته اند.).[55]
  1. به ما توان انجام آن وظیفه و تکلیف داده شود. و در این موضوع :
  • « لا یکلف الله نفساً الّا وسعها » (خدا هیچ کس را به جز به قدر توانای اش تکلیف نمی کند).[56]
  1. در هنگام نتوانستن و یا ندانستن ، ما را دانا و یا تواناکنند. و برای آن :
  • «عَلَّمَ الْانسَنَ مَا لَمْ یَعْلَم‏» (آرى انسان را تعلیم کرد چیزهایى را که نمى‏دانست‏).[57]
  1. مانعی بر سر راه ما برای انجام دادن وظیفه نباشد. و از برای آن :
  • «وَ ما مَنَعَ النَّاسَ أَنْ یُؤْمِنُوا إِذْ جاءَهُمُ الْهُدى‏» (و [چیزى‏] مردم را از ایمان آوردن باز نداشت، آن گاه که هدایت برایشان آمد).[58]

و همانگونه که می بینیم. خدا چگونگی انجام وظایف و چگونگی آباد کردن جایگاه را داده است. و ما را به آن اندازه که در توان داریم تکلیف نموده و بلکه کمتر از توانمان. و برای هنگام ندانستن ما را به سوی پیامبران ارجاع داده است که « فإن تنازعتم فی شیء فردّوه إلی الله و الرّسول » ( پس هرگاه در امری اختلاف نظر یافتید آن را به خدا و پیامبر عرضه دارید).[59] و در هنگام حضور نداشتن پیامبران به جانشینان بر حق ایشان رهنمون ساخته است. که « اطیعو الله و اطیعوا الرّسول و اولی الامر منکُم » (خدا را اطاعت کنید و پیامبر و اولیای امر خود را اطاعت کنید).[60] ، پس می توان گفت که خدا چیزی را کم و کاست نگذاشته است.

اما... .

***

ما با ندانم کاری های خود و با ناشکیبایی های خود باعث شدیم که پیامبران ریز مسائل را برایمان تعیین نکنند که « خُلِقَ الْإِنْسانُ مِنْ عَجَل‏» (انسان از شتاب آفریده شده است‏).[61] و جانشینان ایشان را کنار زدیم و اکنون ماییم که سرگردانیم و نمی دانیم کجا می رویم و چه می کنیم . و آیا این راهی که در پیش گرفته ایم به ترکستان نیست؟! آیا به آنجایی که در پیشیم علم داریم که فرموده اوست : «وَ لَا تَقْفُ مَا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْم‏» (از آنچه که بر آن علم نداری پیروی مکن).[62] آری ، ما اکنون نمی دانیم که چه می کنیم و چه باید بکنیم و چه راهی را باید در پیش بگیریم وخوانده شدیم :«فَأَیْنَ تَذْهَبُونَ » (پس به کجا می روید).[63] چرا که جانشین پیغمبر و آن کسی که می داند و صاحب خبر است در میان ما حضور ندارد و در غیبت است ، ... .

حال چه باید بکنیم؟ دو راه داریم : یا اینکه دست روی دست بگذاریم و بگذریم و هنگام قرار گرفتن در پیشگاه خدا (که روزی در پیشگاهش قرار می گیریم) شرمنده شویم ، یا اینکه کاری بکنیم که مورد خطاب واقع نشویم که « لَمْ تَفْعَلُوا وَ لَنْ تَفْعَلُوا» (کار را نکردید و هرگز نتوانید کرد).[64] !؟ اما چه کاری بایست انجام دهیم و چگونه؟

خدا را سپاس ، قانون نامه اساسی ، ، قرآن ، که بایست بر اساس آن وظیفه و تکلیف خود را تعیین کنیم و انجام دهیم ، در پیشِ روی خود داریم و نیز خدا را بسیار شکر که برخی شرح ها و توضیحاتی که از قانون نامه اساسی داده شده است و نیز مبهماتی از آن توسط پیامبر و جانشینان بر حق او برای ما روشن و بیان شده است . که « و قد جاءکُم رسولٌ مبین » (برای آنان پیامبری روشنگر آمد).[65] و برای ما تأویلاتی را از این قانون نامه بیان کرده اند. که « ما یعلمُ تأویلَهُ الّا الله و الرّاسخون فی العلم » (تأویلش را جز خدا و راسخون در علم نمی دانند).[66] پس ما وظیفه داریم که :

  1. به تمام تکالیفی که از طریق قانون نامه ، شرح ها و تو ضیح هاتی که از آن توسط پیامبر و جانشینان بر حق او شده است.  و آنها را می فهمیم و درک می کنیم ، عمل کنیم. و در این زمان تنها از طریق مراجع عظام تقلید به دست ما می رسد که : « فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِنْ کُنْتُمْ لا تَعْلَمُون‏» (اگر خود نمى‏دانید بروید و از اهل ذکر (و دانشمندان امت) سؤال کنید).[67]  
  • و برای تذکر به خود ، با خود بیندیشیم که آیا اگر پیامبر خدا ، و جانشین او در میان ما حضور نداشته باشد ، ما دیگر بنده خدا نیستیم و نباید بندگی خدا کنیم؟!
  1. زمینه را فراهم کنیم که ، آخرین جانشین پیامبر در میان ما حضور پیدا کنند. و این نه آن است که دست روی دست بگذاریم ، که « یا ایّها الذین آمنو ما لکُم اذا قیل لکمُ انفروا فی سبیل الله اثّاقلتم الی الارض » (ای کسانیکه ایمان آورده اید ، شما را چه شده است که چون به شما گفته می شود « در راه خدا بسیج شوید » ، کندی به خرج می دهید؟).[68] ، بلکه باید آمادگی پذیرفتن ایشان و قبول کردن قانون نامه و حرف و سخنشان را خود پیدا کرده و مردم را هم در حد توان خود به این امر مایل کنیم. و به قولی ما بایست :
  2. خدا را برهاناً بشناسیم.
  3. خدا را شهوداً بشناسیم.
  4. خدا را برهاناً بشناسانیم. و آن باشیم که بر مدعیان بخوانیم :
  • « هاتُوا بُرْهانَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ صادِقین‏ » (اگر راست می گویید بر دعوی خود برهانی بیاورید).[69]
  1. خدا را شهوداَ بشناسانیم. و آن باشیم که :
  • « قُلْ هذِهِ سَبیلی‏ أَدْعُوا إِلَى اللَّهِ عَلى‏ بَصیرَةٍ أَنَا وَ مَنِ اتَّبَعَنی‏ وَ سُبْحانَ اللَّهِ وَ ما أَنَا مِنَ الْمُشْرِکینَ » (بگو: طریقه من و پیروانم همین است که خلق را به خدا با بینایى و بصیرت دعوت کنیم، و خدا را از شرک و شریک منزه دانم و هرگز به خداى یکتا شرک نیاورم).[70]

                و باید گفت که تا قانون نامه اساسی به طور کامل اجرایی نشود ما نمی توانیم بگوییم که جایگاه خود را آباد کرده ایم. و تنها با حضور آخرین جانشین پیامبر است که قانون نامه به طور اکمل اجرایی می شود و انجام می پذیرد. و جایگاه آباد می شود و در آن هنگام ما می توانیم به راحتی به جایگاه ها و مراتب بالاتر برویم. پس بایست چشم به راه او بود که بگوییم « إِنَّا مُنْتَظِرُونَ » (ما منتظر خواهیم بود).[71]  و فرموده صادق(ع) است که : « ان لنا دولت یجیى‏ء الله بها اذا شاء . ثم قال: من سره ان یکون من اصحاب القائم فلینتظر و لیعمل بالورع و محاسن الاخلاق، و هو منتظر، فان مات و قام القائم بعده کان له من الاجر مثل اجر من ادرکه، فجدوا وانتظروا، هنیئا لکم ایتها العصابت المرحومت » ( براى ما دولتى است که هر زمان خداوند بخواهد، آن را محقق مى‏سازد. و آنگاه [امام] فرمود: هر کس دوست مى‏دارد از یاران حضرت قائم باشد باید که منتظر باشد و در این حال به پرهیزکارى و اخلاق نیکو رفتار نماید، در حالى که منتظر است، پس چنانچه بمیرد و پس از مردنش قائم، به پا خیزد، پاداش او همچون پاداش کسى خواهد بود که آن حضرت را درک کرده است، پس کوشش کنید و در انتظار بمانید، گوارا باد بر شما [این پاداش] اى گروه مشمول رحمت ‏خداوند! )[72]

نتیجه گیری :

چه خوش باشد که بعد از انتظاری                  بامّـیـــدی رســد امّـــیـدواری[73]

 

برای پیروزی و رسیدن به این هدف که جایگاه خود را آباد کنیم « و استَعمَرَکُم فیها » (و آن را (زمین) آباد گردانید).[74] و زمینه را برای آمدن آقایمان فراهم کنیم. بایست شخصِ خود را و جامعه خود را آماده کنیم. و شکیبا باشیم. و شکیبایی به معنی نشستن نیست بلکه صبر و شکیبایی در مواجهه با :

  • انجام گناه : « وَ الَّذینَ یَجْتَنِبُونَ کَبائِرَ الْإِثْمِ وَ الْفَواحِشَ وَ إِذا ما غَضِبُوا هُمْ یَغْفِرُونَ » (و آنان که از گناهان بزرگ و زشتکارى مى‏پرهیزند و چون (بر کسى) خشم و غضب کنند (بر او) مى‏بخشند ).[75]
  • در مصیبتها و گرفتاریها :« الَّذینَ إِذا أَصابَتْهُمْ مُصیبَةٌ قالُوا إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَیْهِ راجِعُونَ » (آنان که چون به حادثه سخت و ناگوارى دچار شوند (صبورى پیش گرفته و) گویند: ما به فرمان خدا آمده‏ایم و به سوى او رجوع خواهیم کرد).[76]
  • در خوشی ها : « رِجالٌ لا تُلْهیهِمْ تِجارَةٌ وَ لا بَیْعٌ عَنْ ذِکْرِ اللَّهِ وَ إِقامِ الصَّلاةِ وَ إیتاءِ الزَّکاةِ یَخافُونَ یَوْماً تَتَقَلَّبُ فیهِ الْقُلُوبُ وَ الْأَبْصارُ » (پاکمردانى که هیچ کسب و تجارت آنان را از یاد خدا و به پا داشتن نماز و دادن زکات غافل نگرداند و از روزى که دل و دیده‏ها در آن روز حیران و مضطرب است ترسان و هراسانند).[77]

ما باید هم خود را و هم خانواده خود را و هم جامعه خود را صابر و امیدوار کنیم.و به خدا اطمینان کنیم و به او مطمئن باشیم که « الَّذینَ آمَنُوا وَ تَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُمْ بِذِکْرِ اللَّهِ أَلا بِذِکْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ » (آنها که به خدا ایمان آورده و دلهاشان به یاد خدا آرام مى‏گیرد، آگاه شوید که تنها یاد خدا آرام‏بخش دلهاست).[78]  و صبر و شکیبایی ورزیم و خود را در مقابله با فراموشی و از یاد بردن خدا و آقایمان ، امام زمان آماده و مجهز کنیم. که از یاد بردن ایشان بدترین سم و زهر است. و بدانیم که : « إِلَیْهِ یُرْجَعُ الْأَمْرُ کُلُّه‏ » ( تمام کارها به او بازگردانده مى‏شود).[79] و برای بیمه شدن باید روح تقوا و پرهیز از گناه را در خود زنده کنیم. و ما بایست همیشه و همه هنگام روحیه یاری کردن ایشان و برپایی آبادی در این جهان که خواست خداست را داشته باشیم. که « إِنْ تَنْصُرُوا اللَّهَ یَنْصُرْکُمْ وَ یُثَبِّتْ أَقْدامَکُمْ » (اگر خدا را یارى کنید یاریتان مى‏کند و گامهایتان را استوار مى‏دارد).[80] و با یاری خداوند است که ما به خواسته خود که همان بالاترین درجه و رتبه و جایگاه خودمان است می رسیم. و برای این کار ما بایست دست به دعا برداریم و او را بخوانیم که : « رَبَّنا أَفْرِغْ عَلَیْنا صَبْراً وَ ثَبِّتْ أَقْدامَنا وَ انْصُرْنا» (پروردگارا، بر [دلهاى‏] ما شکیبایى فرو ریز، و گامهاى ما را استوار دار و ما را نصرت ده).[81]  و بایست حرکت کنیم : حرکتی بر پایه اختیار و برگزیدن ، چرا که برگزینیم با بینایی و بصیرت نه وهم و خیال ، و به قولی بالفعل وهم زده و خیال پرداز باشیم و بالقوه عاقل و فرزانه باشیم. حرکت ما باید بر اساس جذب و دفع باشد ، جذب نیکی ها و نیکان و دفع بدی ها و بدان. ما باید آنگونه باشیم که حتی کسانی که بالقوه نیکند و بالفعل بد ، به خود جذب کنیم و کسانی که بالفعل نیکند و بالقوه بد ، از خو دفع کنیم. البته هیچ کس بالقوه بد نیست اما می شود گفت آنها با انجام کار های بد ، بدی آنچنان در آنها رسوخ پیدا کرده که بالقوه هم خوب نیستند. ما باید حرکتی کنیم که به پیش باشد نه به پس ، حرکتی که آرمانش فرج باشد.

                « یَأَیُّهَا الَّذِینَ ءَامَنُواْ اصْبرُِواْ وَ صَابِرُواْ وَ رَابِطُواْ وَ اتَّقُواْ اللَّهَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ» (اى افرادى که ایمان آورده‏اید بردبار باشید و شکیبائى ورزید و براى جنگ آماده باشید و از خدا بترسید شاید رستگار شوید).[82]

 

                منابع :

  • قرآن کریم ، ترجمه استاد محمد مهدی فولادوند.
  • قرآن کریم ، ترجمه استاد مهدی الهی قمشه ای.
  • جوادی آملی ، عبدالله ، هدایت در قرآن ، مرکز نشر اسراء ، چاپ دوم ، قم ، 1385.
  • جوادی آملی ، عبدالله ، معرفت شناسی در قرآن ، مرکز نشر اسراء ، چاپ چهارم ، قم ، 1386.
  • جوادی آملی ، عبدالله ، حیات حقیقی انسان در قرآن ، مرکز نشر اسراء ، چاپ سوم ، قم ، 1386.
  • جوادی آملی ، عبدالله ، ولایت فقیه ؛ ولایت فقاهت و عدالت ، مرکز نشر اسراء ، چاپ هشتم ، قم ، 1387.
  • جوادی آملی ، عبدالله ، توصیه ها ؛ پرسش ها و پاسخ ها ، دفتر نشر معارف ، چاپ هفتم ، قم ، 1387.
  • جوادی آملی ، عبدالله ، صورت و سیرت انسان در قرآن ، مرکز نشر اسراء ، چاپ چهارم ، قم ، 1385.
  • جوادی آملی ، عبدالله ، مبادی اخلاق در قرآن ، مرکز نشر اسراء ، چاپ پنجم ، قم ، 1385.
  • قرائتی ، محسن ، تفسیر نور ، جلد پنجم ، ویراست دوم ، مرکز فرهنگی درسهایی از قران ، چاپ بیستم ، تهران ، 1387.
  • مطهری ، مرتضی ، آئینه جام : دیوان حافظ با یاداشتهای استاد مطهری ، انتشارات صدرا ، چاپ هشتم ، تهران ، 1387.
  • مطهری ، مرتضی ، انسان کامل ، انتشارات صدرا ، چاپ چهل و سوم ، تهران ، 1388.
  • مطهری ، مرتضی ، مجموعه آثار ، جلد 23 ، انتشارات صدرا ، چاپ پنجم ، تهران ، 1388.
  • مطهری ، مرتضی ، مجموعه آثار ، جلد 6 ، انتشارات صدرا ، چاپ دوازدهم ، تهران ، 1387.
  • مطهری ، مرتضی ، سیری در نهج البلاغه ، انتشارات صدرا ، چاپ چهل و سوم ، تهران ، 1388.
  • مطهری ، مرتضی ، مسئله شناخت ، انتشارات صدرا ، چاپ بیست و سوم ، تهران ، 1387.
  • امامی کاشانی ، محمد ، خط امان در ولایت صاحب الزمان (ع) ، جلد یکم ، دفتر نشر فرهنگ اسلامی ، چاپ اول ، تهران ، 1386.
  •  دهخدا ، علی اکبر ، لغتنامه .
  • معین ، محمد ، فرهنگ فارسی.
  • النعمانی ، محمد بن ابراهیم بن جعفر ، کتاب الغیبه .
  • المجلسی ، محمدباقر ، بحارالانوار ، جلد 52 و جلد 77 و جلد 16.
  • صافی گلپایگانی ، لطف الله ، منتخب الاثر، صفحه 496.
  • شفیعی سروستانی ، ابراهیم ، فصلنامه موعود ، شماره 38. 
  • بلخی (مولوی) ، مولانا جلال الدین محمد ، کلیات دیوان شمس ، تصحیح محمد عباسی ، انتشارات نشر طلوع ، چاپ پنجم ، تهران ، 1371.
  • حافظ ، شمس الدین محمد ، دیوان حافظ ، انتشارات قدس رضوی ، چاپ دوم ، مشهد ، 1381.


[1] - اگر بر همه چیز بتوان شک کرد نمی توان در هستی و وجود خود شک کرد ، آدمی هرچه می بیند ، با خود ش می بیند توان انکار آن را دارد اما هنگامی به انکار هستی خودش می رسد ، می ماند و سکوت می کند ، چرا که می بیند توان انکار هستی خویش را ندارد ، سپس هنگامی که به خود نظر می افکند ، می بیند هست ، وجود دارد اما شوریده است ، و برایش شگفت است این شوریدگی ؛ پس به دنبال پاسخی برای آن است ، پس می فهمد که هست اما نیاز مند است. و این شوریدگی از نیاز اوست.

[2] - می بیند که نمی تواند خودش را و هستی خودش را با هستی دیگری عوض کند و هم می بیند که نمی تواند پای بر هستی خویش بگذارد. از سوی دیگر می بیند که نیازمند است ، پس تعریف ناز می تواند این باشد که ناز میانه ای است ما بین نیاز خواهی و به پسند خواهی و پسند خواهی آن است که آدمی احساس کند که پا بر روی هستی خویش نمی گذارد و پس از برآورده شدن نیازش ، احساس غم و اندوه نمی کند.

[3] - همانند اینکه آدمی گرسنه است و در بیرون از خود غذا را می بیند و تشنه است و در برون از خود آب می بیند.

[4] - می توان گفت که آدمی موجودی است که وجودی سه لایه دارد ، به مانند پیاز که پوست، لایه اول و لایه دوم و... تا به هسته پیاز می رسیم ، وجود آدمی نیز لایه اول جسم او و لایه دوم روح او و لایه سوم خود اوست. به سخنی روح انسان باطن جسم اوست و خود او باطن روح خویش است. البته وابستگی لایه ای وجود آدمی خیلی بیشتر از وابستگی لایه ای ماننده ای به مثل پیاز است.

[5] - اگر خوب نظر کنیم ترس های ما بیشتر به خاطر نیاز های جسمی و روحی ماست ، تنها ترسی که می توان آن را ترس نیست شدن دانست ، ترس مرگ است چرا که آدمی با خود می اندیشد که پس از مرگ چه خواهم شد؟ آیا هستم یا که نیستم؟ و این پرسشی است که هر کس با خود دارد ، و پاسخ این پرسش نیازی از نیازهای اوست.

[6] - سوره نور ، آیه 32.                                                                                          

[7] - سوره قصص ، آیه 24.

[8] - سوره ابراهیم ، آیه 24.

[9] - سوره غافر ، آیه 60.

 10-  بقره ، 186.

6 - سوره نمل ، آیه 62.

4 - آیینه جام ؛ دیوان حافظ همراه با یادداشت های استاد مطهری.

5 - پرسش ها و پاسخ ها ،آیت الله جوادی آملی.

6 - عذاب.

7 - سوره ذاریات (51) : آیه 56.

8- سوره بلد (90) : آیه 10.

9 - سوره النحل ، آیه 36.

[18] - سوره انعام ، آیه 165.

[19] - سوره طلاق ، آیه 8 .

[20] - سوره انبیا ، آیه 11.

[21] - سوره بقره ، آیه 17.

17 - سوره بقره ؛ آیه 87.

[23] - سوره طه ، آیه 86.

[24] - سوره آل عمران ، آیه 187.

[25] - سوره معارج ، آیه 19.

[26] - سوره یوسف ، آیه 87.

[27] - سوره روم ، آیه 36.

[28] - سوره حجر ، آیه 56.

24 - بحارالانوار ، ج 77 ، ص 173 ، ح 8.

[30] - سوره جمعه ، آیه 10.

12 - سوره هود ، آیه 86.

13- بحارالانوار ، ج 52 ، ص 123.

14- منتخب الاثر ، ص 496.

15 - حافظ ، دیوان .

16 - سوره بقره ، آیه 38.

17 - مولوی ، دیوان شمس.

18 - سوره سبأ ، آیه 5.

19 - سوره سبأ ، آیه 20.

[39] - سوره لقمان ، آیه 6.

[40] - سوره یونس ، آیه 101.

[41] - صورت و سیرت انسان در قرآن ، ص 60.

55 - سوره نجم ، آیه 28.

[43] - سوره شوری ، آیه 53.

[44] - سوره النساء ، آیه 82.

[45] - سوره مؤمنون ، آیه 69.

[46] - نهج البلاغه ، خطبه 152.

20 - سوره انشقاق ، آیه 6.

33 - سوره یونس ، آیه 22.

[49] - سوره نساء ، آیه 96.

[50] - سوره آل عمران ، آیه 103.

21- سوره هود ، آیه 61.

22- سوره آل عمران ، آیه 4.

[53] - سوره نحل ، آیه 9.

23 - سوره لقمان ، آیه 2.

24 - سور العنکبوت ، آیه 49.

25 - سوره بقره ، آیه 286.

[57] - سوره علق ، آیه 5.

[58] - سوره اسراء ، آیه 94.

26 - سوره نساء ، آیه 59.

27 - سوره نساء ، آیه 59.

[61] - سوره انبیاء ، آیه 37.

[62] - سوره الاسراء ، آیه 36.

[63] - سوره تکویر ، آیه 26.

[64] - سوره بقره ، آیه 24.

29 - سوره دخان ، آیه 13.

52 - سوره آل عمران ، آیه 7.

[67] - سوره انبیا ، آیه 7.

54 - سوره توبه ، آیه 38.

34 - سوره نمل ، آیه 64.

35- سوره یوسف ، آیه 108.

[71] - سوره هود ، آیه 122.

36- النعمانی ، محمدبن ابراهیم جعفر ، کتاب الغیبه ، ص200.

37- جامی ، لغت نامه دهخدا ، در توضیح لغت انتظار.

[74] - سوره هود ، آیه 61.

38 - سوره شوری ، آیه 37.

39 - سوره بقره ، آیه 156.

40 - سوره نور ، آیه 37.

[78] - سوره رعد ، ایه 28.

[79] - سوره هود ، آیه 123.

[80] - سوره محمد (ص) ، آیه 7.

[81] - سوره بقره ، آیه 250.

41 - سوره آل عمران ، آیه 200.