مقالات

مقالات نوشته شده و ارائه شده ی علی ایتیوندی در همایشها و سایت های معتبر

 
مقایسه‌ی آواهای زبان لکی و زبان‌های باستانی ایرانی
نویسنده : علی ایتیوندی - ساعت ٥:٠٧ ‎ب.ظ روز ۱۳٩۱/۱٢/٢٤
 

مقایسه‌ی آواهای زبان لکی و زبان‌های باستانی ایرانی

مقدمه

در این مقاله به مقایسه‌ی آواهای زبان لکی امروز با آواهای زبان‌های باستانی ایران می‌پردازیم. می‌توان گفت که خط میخی ارائه دهنده‌ی آواهای مورد استفاده در زبان پارسی باستان و خط اوستایی گویای آواهای زبان اوستایی و خط پهلوی نشان‌دهنده‌ی آواهای مورد استفاده در زبان پهلوی می‌باشد. بنابراین مبنای کار خود را بر این سه خط قرار می‌دهیم. اما به دلیل اینکه هنوز رسم‌الخط معتبری برای زبان لکی ارائه نشده است و نیز یک پژوهش درخور درباره‌ی آواشناسی زبان لکی صورت نگرفته است ، بنابراین مجبور شدیم از کتاب‌ها و مقالاتی که به صورت جسته و گریخته به این مهم پرداخته‌اند یاری گرفته و نوشته‌ی زیر ارائه شود. 

در جستجویی که در پژوهش‌های مختلفی که در مورد آواشناسی زبان لکی انجام گرفت ، مصوت‌ها  و صامت‌های زبان لکی به شرح زیر به دست می‌آید:

مصوت‌های ساده : a - æɛæ:e -   ɨüø o:- ou:uœa:

مصوت‌های مرکب: ɛa aæ – aɛ - ao – aw – aø – æo - ɛæ –æø-

صامت‌ها: bptʤʧxdrɹ zʒ sʃ -   fq kgl - ɫmn vh  - y – w – ŋ- ť ģ

 

 

شناختی بر مصوت‌های زبان لکی:

مصوت‌های زبان لکی بشکل زیر طبقه بندی می شود:

1-    براساس وضعیت افقی زبان (پسین و پیشین بودن)

2-    بر اساس وضعیت عمودی زبان (باز و بسته بودن)

3-    بر اساس وضعیت لبها (گرد و کشیده بودن)

4-   بر اساس ثبات محل تولید (تک صدایی، دو صدایی و سه صدایی بودن)

5-    بر اساس کمیت (کشیده، متوسط و کوتاه تلفظ شدن)

 

  • مصوت‌ها  بر اساس وضعیت افقی زبان به 3 دسته تقسیم می شوند:
  •  پیشین (جلو زبانی). مانندi, ø, ü, œ, æ  
  • میانی (میان زبانی). مانند: e
  • پسین (پس زبانی). مانند: a, o, u:, ɨ, o:, a:, æ:, ɛ  
  • مصوت‌ها  بر اساس وضعیت عمودی زبان به 2 دسته تقسیم می شوند:
  • مصوت‌های بسته. مانند: u:, o:, i, ɨ, ü, œ, ɛ . از این هفت مصوت کیفیت تلفظ پنج تا از آنها (u:, o:, i, ɨ, ɛ) پس زبانی و دوتای دیگر (ü, œ) پیش زبانی می باشد.
  • مصوت‌های باز. مانند: o, ø, a, æ, a:, æ:, e, . که سه تا از آنها (o, a, a:) پس زبانی و چهارتای دیگر (ø, æ, æ:, e) پیش زبانی می باشد. ضمنا مصوت e (که پیش زبانی است) نیم بسته می باشد.
  • مصوت‌ها بر اساس وضعیت لبها به 2 دسته تقسیم می شوند:
  •  مصوت‌های گرد. مانند: u:، o، ø، ü، o:، œ،. از 4 مصوت گرد چهارتایش (u:، o،o:، œ) پس زبانی و دو تای دیگر (ø، ü) پیش زبانی می باشد.
  • مصوت‌های کشیده عبارتند از:.a، â، e، i، ɨ، e، æ: که چهار تا از اینها (a، e، i، a:) پس زبانی و چهار تای دیگر (i، e, a، æ:) پیش زبانی می باشد.
  • مصوت‌ها  بر اساس ثبات محل تولید به دو دسته تک صدایی و دوصدایی تقسیم می شوند. مثلا در جملات زیر دوصدایی‌ها را می‌توان مشاهده نمود:
  • beonær yæk =benær yæk(آنها را به هم بزن)
  • daonærɛn = danærɛn (به او زدند)

لازم بذکر است که سه صدایی در بعضی از لهجه ها و دیالکتهای لکی ایجاد می شوند.

  • dua:æmær gion kɛrd (برای حفظ جانش آن دعا را خواندم.)
  • مصوت‌ها  بر اساس کمیت به سه دسته تقسیم می شوند (کمیت کوتاه، کمیت متوسط، کمیت کشیده). لازم بذکر است که مصوت‌ها  در زبان لکی از نظر کمیت تلفظ ، تقابل بوجود نمی آورند. اما در برخی از گویشهای زبان لکی مصوت‌های کشیده با مصوت‌های متوسط در تقابل هستند. مثلا:
  • bær =بخور  , bæ:r =سهم
  • sæm = سم , sæ:m = ابهت
  • ræm = مموری, ræ:m = رحم

هماهنگی مصوت‌ها

جفت معادل

مصوت

a:

a

æ:

æ

e

ɛ

u:

u

i

ɨ

ü

ø

o:

o

 

با مشاهده جدول بالا می توان به این نتیجه رسید که تقریباً کلیه مصوت‌های زبان لکی جفت معادل دارند.

 

 

تعادل فوق در جدول زیر جمع‌بندی شده است:

مصوت‌های سطح پشتی

مصوت‌های سطح جلویی

وضعیت افقی زبان

وضعیت عمودی زبان

وضعیت لبها

ü

پیشین

 

بسته

 

گرد

a / a:

پسین

باز

کشیده

i

پیشین

 

بسته

 

گرد

o:, o

پسین

باز

کشیده

ø

پیشین

 

بسته

 

گرد

i, e

پسین

باز

کشیده

a, á, e, œ

پیشین

 

بسته

 

گرد

u:

پسین

باز

کشیده

نتیجه چنین تعادلی، موجب دو نوع هماهنگی مصوت ای یعنی هماهنگی کامی و هماهنگی گردی شده  و قانون هماهنگی را بوجود می‌آورد.

طبق قانون هماهنگی کامی هر واژه لکی که با یکی از حروف پیش زبانی شروع شود بقیه مصوت‌های آن واژه از گروه واج های پیش زبانی ها خواهد بود. مثلا: واژه soŋpɛldær(سُنگ پِل دَر) را در نظر می گیریم. اولین مصوت این واژه [o] می باشد که مصوت پسین است. ملاحظه می شود که بقیه واج ها (  /æ/ ،/ɛ/) نیز پس زبانی هستند. قانون هماهنگی کامی را در سایر واژه های لکی نیز می توان مشاهده کرد:

بنا بر این هر گویشور لکی می داند که در هر واژه از چه صداهایی می تواند استفاده نماید. جالب است که طبق این قانون، پسوند های زبان لکی هر کدام دارای اشکالی دارند که گروه مصوت‌های بکار رفته در واژه مشخص می سازد که از کدام پسوند استفاده شود. مثلا پسوند جمع دارای دو شکل (æl, l)، پسوند مکان دارای اشکال (gæ, ga, ja, kon, …)، پسوند شغل نیز دارای اشکال (gær, kær, dær, …) می باشد.


 

شناخت صامت‌های زبان لکی:

 

لبی

لبی دندانی

دندانی

پیش کامی

میان کامی

پس کامی

ملازی

گلویی

انسدادی

بی آوایی

b - p

 

t d - ť

 

 

g - k

q

 

سایشی

بی آوایی

 

v - f

 

 

 

 

ģ-x

h

صفیری

بی آوایی

 

 

z s

 

 

 

 

 

تغشی

آوایی

 

 

 

ʒ - ʃ

 

 

 

 

کناری

آوایی

 

 

 

ɫ l

 

 

 

 

تکریری

آوایی

 

 

 

r ɹ

 

 

 

 

خیشومی

آوایی

 

 

 

n ŋ

 

 

 

 

مرکب

بی آوایی

 

 

 

ʤ ʧ

 

 

 

 

نیم مصوت

آوایی

w

 

 

 

y

 

 

 

 

مقایسه آوایی زبان لکی با رسم‌الخط میخی (پارسی باستان)

لکی

فارسی

آوانویسی

میخی

a ، æ

آ - ا

 

a-ā

 

ɛ ، ɨ ، i

ای

i 

 

u: ، o:

او

u

 

b

ب

ba

 

p

پ

pa

 

t

ت

ta

 

s

ث

sa

 

ʤ

ج

ja

 

x

خ

xa

 

d

د

da

 

r

ر

ra 

 

z

ز

za 

 

s

س

sa

 

ʃ

ش

š

 

f

ف

fa

 

k

ک

ka

 

g

گ

ga 

 

l

ل

la 

 

m

م

ma

 

n

ن

na

 

v

و

va

 

h

ه

ha 

 

y

ی

ya 

 

-

ثر

ç

 

ʧ

چ

č

 

جی

ji

 

di

دی

Di

 

w - vi

وی

Vi

 

mi

می

mi

 

to

تو

To

 

do

دو

Do

 

ɹro -

رو

Ro

 

ko

کو

ko

 

go

گو

Go

 

mo

مو

Mo

 

no

نو

no

 

-

جدا کننده

-

 

-

جدا کننده

-

 

 

مقایسه آوایی زبان لکی با رسم‌الخط اوستایی (زبان اوستایی)

 

اوستایی

فارسی

لکی

 

æ

 

ɛ

 

اِی

ɨe

 

اِ

e

 

اُ

o:

 

o

 

آ

a

 

اُ بلند

ø

 

ی

i

 

معادل آو(aw)

aw - ao

 

او

u:

 

آن در بینی

 

اِ بلند

e:

 

اِ

ɨ

 

ب

b

 

پ

p

 

ت

t

 

ت

ť

 

ث

-

 

ج

ʤ

 

چ

ʧ

 

خ

x

 

خ

xwɛ

 

خ

ģ

 

د

d

 

ذ

-

 

ر

r

 

ز

z

 

ژ

ʒ

 

س

s

 

ش

ʃ

 

ش

ʃ

 

ش

ʃ

 

غ

-

 

ف

f

 

ک

k

 

گ

g

 

م

m

 

ن

n

 

ن

nwɛ

 

و

w

 

و

w

 

و

v

 

ه

h

 

ی

y

 

ی

y

 

انگ

ŋ

 

نگ

ŋɛ

 

 

 

 

مقایسه آوایی زبان لکی با رسم‌الخط پهلوی (زبان پهلوی)


پهلوی

فارسی

لکی

 

آ - ا

a - æ

 

ب

b

 

ی

i

 

و

w - v

 

ز

z

 

چ

ʧ

 

ت - د

t- d

 

ک

k

 

ر - ل

r - l

 

م

m

 

س

s

 

ف - پ

f - p

 

ش

ʃ

 

تنها در هزاروش ها[1]

ɛ

 

خ ح - ه

x - h

 

گ - ج

g - ʤ

 

د

d

 

ر

r

 

ن

n

مقایسه‌ی ساختار آوایی برخی واژگان زبان لکی با واژه‌ی معادل در زبان‌ باستانی

زبان پارسی باستان

فارسی

پارسی باستان

لکی

کندن

kan

kæn

کم

kamna

kæm

کردن، ساختن

kar

kær

مرده

marta

mɛrdɨ

مُرد

martiya

mɛrdia

نیم، نصف:

Naima -(naeama(

nim

نشستن،(سببی) قرار دادن

nishad

niʃt

پایین رسیدن،(سببی) قرار دادن، زمین گذاشتن

niyam

nian

پیرامون، اطراف

pariy

pæɹ

سگ

saka

sæg

سبک

sapuka

sawɛk

سر

sara

sær

ترس

tars

tɛrs

تخم، تبار، خانواده

tauma

tøm

شتر

ushtra

oʃtɛr

بهار

va~hara

vɛhar

پوشش،(در میان) باور داشتن

var

vær

گرسنه

vrsna

vɛsɨ, vɛrsɛni

خوردن

khwar

hwær

زیان

zya~na

zion

خدا

baga

bæg,xwɛda

دادن

da

daɛ

فرمان

frama~

fɛrmo

خواستن

hwa~z

hwaz

زبان اوستایی و پهلوی

لکی

اوستایی

پهلوی

فارسی

tæ:m

تَخمُ

تَهم 

تهم-تمهتن(قوی)

 zæmon

 دمان

زمان

زمان

bæzm

 یَز

یَزن

 جشن

zɛmson

 زیمه

دمستان

زمستان

ʒæn

 غَن

 زن

 زن(فعل امر از زدن)

 tir

 تیغَر

تیر

 تیر-تیز

mɛrx

 مِرِغه

مُرو

مُرغ

lɛɹin

 چَنگَر

چَرَک

چرا(چریدن)

hwær

 هُوَرَخشَیته

خورشید

خورشید

gwɛrg

 وهرکَ

گرگ

گرگ

 væ:r

 وفر

 بفر

برف

xɛʃt

 یِشتی

 خشت

 خشت

 

نتیجه‌گیری

از مقایسه‌ی آوایی زبان لکی با زبان‌های باستانی ایران فهمیده می‌شود که زبان لکی وارث بی‌واسطه‌ی آواهای زبان‌های باستانی به ویژه زبان اوستایی است چرا که بیشتر آواهای زبان لکی با آواهای زبان اوستایی یکی است. البته این گفته وقتی قوت می‌گیرد که دیده می‌شود بسیاری از واژگان زبانهای باستانی در لکی عیناً به همان صورت موجود است و حتی از نظر آوایی بسیار به هم نزدیک می‌باشند.

 

 

منابع :

  • اوشیدری، جهانگیر، دانشنامه مزدیسنا ، تهران، نشر مرکز، چاپ دوم، 1378.
  • ایزدپناه، حمید، فرهنگ لکی، ، تهران، موسسه فرهنگی جهانگیری، ۱۳۶۷.
  • ایوتوندی، علی، آواشناسی زبان لکی، سایت لک‌پرس(تاریخ دسترسی،1391)
  • ایوتوندی، علی، قواعد دستوری در گفتار مردمان لک، تهران، 1390.
  • ایوتوندی، علی، واج‌شناسی زبان لکی، سایت لک‌پرس(تاریخ دسترسی،1391)
  • آموزگار، ژاله و احمد تفضلی. زبان پهلوی:ادبیات و دستور آن. چاپ سوم، تهران: معین، ۱۳۸0.
  • علی محمد حق شناس، آواشناسی (فونتیک)، انتشارات آگاه، چاپ هشتم، 1382.
  • یدالله ثمره، آواشناسی زبان فارسی، آواها و ساخت آوایی هجا، ویرایش دوم، انتشارات مرکز نشر دانشگاهی، چاپ هشتم، 1383.
  • عالی پور خرم آبادی، کامین، دستور زبان لکی، ضرب المثل ها و واژه نامه، خرم آباد، افلاک، 1384.
  • عسکری عالم، علیمردان، فرهنگ واژگان لکی به فارسی، خرم‌آباد، 1384.
  • معین، دکترمحمد، فرهنگ فارسی(یک جلدی کامل)، تهران، امیرکبیر، 1383. 

 

 

 

 

 

 

 



[1] - یکیازویژگیهاینگارشیزبانپهلویوبیشترزبانهایایرانیمیانهوجودهزوارشدرآنهاست. هزوارشهاکلماتآرامیالاصلیهستندکهبهخطپهلوینوشتهمیشدندولیمعادلپهلویآنهابهتلفظ حرفنویسی MN درمیآید.