مقایسه‌ی آواهای زبان لکی و زبان‌های باستانی ایرانی

مقایسه‌ی آواهای زبان لکی و زبان‌های باستانی ایرانی

مقدمه

در این مقاله به مقایسه‌ی آواهای زبان لکی امروز با آواهای زبان‌های باستانی ایران می‌پردازیم. می‌توان گفت که خط میخی ارائه دهنده‌ی آواهای مورد استفاده در زبان پارسی باستان و خط اوستایی گویای آواهای زبان اوستایی و خط پهلوی نشان‌دهنده‌ی آواهای مورد استفاده در زبان پهلوی می‌باشد. بنابراین مبنای کار خود را بر این سه خط قرار می‌دهیم. اما به دلیل اینکه هنوز رسم‌الخط معتبری برای زبان لکی ارائه نشده است و نیز یک پژوهش درخور درباره‌ی آواشناسی زبان لکی صورت نگرفته است ، بنابراین مجبور شدیم از کتاب‌ها و مقالاتی که به صورت جسته و گریخته به این مهم پرداخته‌اند یاری گرفته و نوشته‌ی زیر ارائه شود. 

در جستجویی که در پژوهش‌های مختلفی که در مورد آواشناسی زبان لکی انجام گرفت ، مصوت‌ها  و صامت‌های زبان لکی به شرح زیر به دست می‌آید:

مصوت‌های ساده : a - æɛæ:e -   ɨüø o:- ou:uœa:

مصوت‌های مرکب: ɛa aæ – aɛ - ao – aw – aø – æo - ɛæ –æø-

صامت‌ها: bptʤʧxdrɹ zʒ sʃ -   fq kgl - ɫmn vh  - y – w – ŋ- ť ģ

 

 

شناختی بر مصوت‌های زبان لکی:

مصوت‌های زبان لکی بشکل زیر طبقه بندی می شود:

1-    براساس وضعیت افقی زبان (پسین و پیشین بودن)

2-    بر اساس وضعیت عمودی زبان (باز و بسته بودن)

3-    بر اساس وضعیت لبها (گرد و کشیده بودن)

4-   بر اساس ثبات محل تولید (تک صدایی، دو صدایی و سه صدایی بودن)

5-    بر اساس کمیت (کشیده، متوسط و کوتاه تلفظ شدن)

 

  • مصوت‌ها  بر اساس وضعیت افقی زبان به 3 دسته تقسیم می شوند:
  •  پیشین (جلو زبانی). مانندi, ø, ü, œ, æ  
  • میانی (میان زبانی). مانند: e
  • پسین (پس زبانی). مانند: a, o, u:, ɨ, o:, a:, æ:, ɛ  
  • مصوت‌ها  بر اساس وضعیت عمودی زبان به 2 دسته تقسیم می شوند:
  • مصوت‌های بسته. مانند: u:, o:, i, ɨ, ü, œ, ɛ . از این هفت مصوت کیفیت تلفظ پنج تا از آنها (u:, o:, i, ɨ, ɛ) پس زبانی و دوتای دیگر (ü, œ) پیش زبانی می باشد.
  • مصوت‌های باز. مانند: o, ø, a, æ, a:, æ:, e, . که سه تا از آنها (o, a, a:) پس زبانی و چهارتای دیگر (ø, æ, æ:, e) پیش زبانی می باشد. ضمنا مصوت e (که پیش زبانی است) نیم بسته می باشد.
  • مصوت‌ها بر اساس وضعیت لبها به 2 دسته تقسیم می شوند:
  •  مصوت‌های گرد. مانند: u:، o، ø، ü، o:، œ،. از 4 مصوت گرد چهارتایش (u:، o،o:، œ) پس زبانی و دو تای دیگر (ø، ü) پیش زبانی می باشد.
  • مصوت‌های کشیده عبارتند از:.a، â، e، i، ɨ، e، æ: که چهار تا از اینها (a، e، i، a:) پس زبانی و چهار تای دیگر (i، e, a، æ:) پیش زبانی می باشد.
  • مصوت‌ها  بر اساس ثبات محل تولید به دو دسته تک صدایی و دوصدایی تقسیم می شوند. مثلا در جملات زیر دوصدایی‌ها را می‌توان مشاهده نمود:
  • beonær yæk =benær yæk(آنها را به هم بزن)
  • daonærɛn = danærɛn (به او زدند)

لازم بذکر است که سه صدایی در بعضی از لهجه ها و دیالکتهای لکی ایجاد می شوند.

  • dua:æmær gion kɛrd (برای حفظ جانش آن دعا را خواندم.)
  • مصوت‌ها  بر اساس کمیت به سه دسته تقسیم می شوند (کمیت کوتاه، کمیت متوسط، کمیت کشیده). لازم بذکر است که مصوت‌ها  در زبان لکی از نظر کمیت تلفظ ، تقابل بوجود نمی آورند. اما در برخی از گویشهای زبان لکی مصوت‌های کشیده با مصوت‌های متوسط در تقابل هستند. مثلا:
  • bær =بخور  , bæ:r =سهم
  • sæm = سم , sæ:m = ابهت
  • ræm = مموری, ræ:m = رحم

هماهنگی مصوت‌ها

جفت معادل

مصوت

a:

a

æ:

æ

e

ɛ

u:

u

i

ɨ

ü

ø

o:

o

 

با مشاهده جدول بالا می توان به این نتیجه رسید که تقریباً کلیه مصوت‌های زبان لکی جفت معادل دارند.

 

 

تعادل فوق در جدول زیر جمع‌بندی شده است:

مصوت‌های سطح پشتی

مصوت‌های سطح جلویی

وضعیت افقی زبان

وضعیت عمودی زبان

وضعیت لبها

ü

پیشین

 

بسته

 

گرد

a / a:

پسین

باز

کشیده

i

پیشین

 

بسته

 

گرد

o:, o

پسین

باز

کشیده

ø

پیشین

 

بسته

 

گرد

i, e

پسین

باز

کشیده

a, á, e, œ

پیشین

 

بسته

 

گرد

u:

پسین

باز

کشیده

نتیجه چنین تعادلی، موجب دو نوع هماهنگی مصوت ای یعنی هماهنگی کامی و هماهنگی گردی شده  و قانون هماهنگی را بوجود می‌آورد.

طبق قانون هماهنگی کامی هر واژه لکی که با یکی از حروف پیش زبانی شروع شود بقیه مصوت‌های آن واژه از گروه واج های پیش زبانی ها خواهد بود. مثلا: واژه soŋpɛldær(سُنگ پِل دَر) را در نظر می گیریم. اولین مصوت این واژه [o] می باشد که مصوت پسین است. ملاحظه می شود که بقیه واج ها (  /æ/ ،/ɛ/) نیز پس زبانی هستند. قانون هماهنگی کامی را در سایر واژه های لکی نیز می توان مشاهده کرد:

بنا بر این هر گویشور لکی می داند که در هر واژه از چه صداهایی می تواند استفاده نماید. جالب است که طبق این قانون، پسوند های زبان لکی هر کدام دارای اشکالی دارند که گروه مصوت‌های بکار رفته در واژه مشخص می سازد که از کدام پسوند استفاده شود. مثلا پسوند جمع دارای دو شکل (æl, l)، پسوند مکان دارای اشکال (gæ, ga, ja, kon, …)، پسوند شغل نیز دارای اشکال (gær, kær, dær, …) می باشد.


 

شناخت صامت‌های زبان لکی:

 

لبی

لبی دندانی

دندانی

پیش کامی

میان کامی

پس کامی

ملازی

گلویی

انسدادی

بی آوایی

b - p

 

t d - ť

 

 

g - k

q

 

سایشی

بی آوایی

 

v - f

 

 

 

 

ģ-x

h

صفیری

بی آوایی

 

 

z s

 

 

 

 

 

تغشی

آوایی

 

 

 

ʒ - ʃ

 

 

 

 

کناری

آوایی

 

 

 

ɫ l

 

 

 

 

تکریری

آوایی

 

 

 

r ɹ

 

 

 

 

خیشومی

آوایی

 

 

 

n ŋ

 

 

 

 

مرکب

بی آوایی

 

 

 

ʤ ʧ

 

 

 

 

نیم مصوت

آوایی

w

 

 

 

y

 

 

 

  مقایسه آوایی زبان لکی با رسم‌الخط میخی (پارسی باستان)

لکی

فارسی

آوانویسی

میخی

a ، æ

آ - ا

 

a-ā

 

ɛ ، ɨ ، i

ای

i 

 

u: ، o:

او

u

 

b

ب

ba

 

p

پ

pa

 

t

ت

ta

 

s

ث

sa

 

ʤ

ج

ja

 

x

خ

xa

 

d

د

da

 

r

ر

ra 

 

z

ز

za 

 

s

س

sa

 

ʃ

ش

š

 

f

ف

fa

 

k

ک

/ 0 نظر / 105 بازدید